Phía sau sự ghi nhận ấy không chỉ là những hang động kỳ vĩ hay cảnh quan đá vôi đặc sắc, mà còn là một hệ sinh thái được gìn giữ qua hàng trăm triệu năm, đang trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế, tạo sinh kế và đặt ra yêu cầu ngày càng cao về bảo tồn trong hành trình hướng tới một nền du lịch xanh.
Giá trị của một miền di sản
Tối ngày 27/9, đúng Ngày Du lịch Thế giới, tại Maldives, cái tên Phong Nha - Kẻ Bàng một lần nữa được xướng lên tại lễ trao Giải thưởng Du lịch Thế giới (World Travel Awards - WTA) khu vực châu Á, châu Đại Dương và Ấn Độ Dương. Hai hạng mục được trao gồm “Asia’s Leading National Park 2026” - Vườn quốc gia hàng đầu châu Á và “Vietnam’s Leading Nature Destination 2026” - Điểm đến thiên nhiên hàng đầu Việt Nam. Đây là lần thứ hai khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng cùng lúc nhận hai danh hiệu tương ứng tại WTA, tiếp nối kết quả của năm 2025.
Một giải thưởng du lịch thường được nhìn từ ánh sáng của sân khấu, những chiếc cúp và niềm vui của một điểm đến khi được thị trường quốc tế gọi tên, nhưng với một vùng đất mà giá trị cốt lõi nằm trong rừng, núi đá, sông ngầm và hệ thống hang động, sự ghi nhận ấy còn có thể được nhìn theo một cách khác. Đó là sự thừa nhận đối với những giá trị tự nhiên mà con người không thể tạo ra trong một chu kỳ đầu tư, càng không thể thay thế nếu chúng bị tổn thương, đồng thời cũng là lời nhắc rằng sức hấp dẫn của điểm đến chỉ có thể duy trì khi nền tảng sinh thái tiếp tục được bảo vệ.
Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Phong Nha - Kẻ Bàng đang bước vào một giai đoạn phát triển mới của du lịch Quảng Trị. Khi quy mô thị trường ngày càng mở rộng, lượng khách tăng lên và nhu cầu trải nghiệm thiên nhiên ngày càng đa dạng, bài toán đặt ra không còn đơn giản là làm thế nào để đưa thêm người đến, mà là tổ chức không gian phát triển ra sao để những giá trị khiến du khách tìm đến hôm nay vẫn còn nguyên vẹn cho nhiều năm sau.
Có những giá trị của một điểm đến có thể được đầu tư trong vài năm, từ hệ thống giao thông, cơ sở lưu trú đến các sản phẩm trải nghiệm, nhưng cũng có những giá trị phải mất hàng trăm triệu năm mới hình thành và gần như không có khả năng tái tạo nếu bị phá vỡ. Phong Nha - Kẻ Bàng thuộc về nhóm thứ hai.
Theo UNESCO, hệ thống karst của khu vực bắt đầu hình thành khoảng 400 triệu năm trước, trải qua nhiều giai đoạn kiến tạo địa chất để tạo nên một cảnh quan đá vôi đặc biệt với những thung lũng, sông ngầm và hệ thống hang động quy mô lớn. Năm 2025, UNESCO mở rộng Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng thành quần thể xuyên biên giới Phong Nha - Kẻ Bàng của Việt Nam và Hin Nam No của Lào, đưa tổng diện tích di sản lên 217.447 ha và tạo thành một không gian sinh thái liên kết vượt qua đường biên giới quốc gia.
Ở phần lãnh thổ Quảng Trị, phần lớn diện tích vẫn là rừng tự nhiên, tạo nên một hệ sinh thái giàu giá trị về địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học và cảnh quan. Chính hệ thống tự nhiên ấy làm nên sự khác biệt của vùng đất này, đồng thời cung cấp nền tảng cho hàng loạt sản phẩm du lịch từ khám phá hang động, trekking, chèo thuyền, trải nghiệm rừng đến tìm hiểu đời sống cộng đồng.
Nếu chỉ nhìn dưới góc độ du lịch, những khu rừng xanh, dòng sông, núi đá vôi hay hang động có thể được gọi là tài nguyên. Nhưng dưới góc nhìn phát triển dài hạn, đó còn là vốn tự nhiên, tức nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và xã hội trong thời gian dài nếu được sử dụng trong giới hạn phù hợp.
Cách nhìn này đặc biệt quan trọng với Phong Nha, bởi một khi vốn tự nhiên bị suy giảm, những sản phẩm du lịch hình thành trên nền tảng đó cũng sẽ mất đi sức hấp dẫn. Một hang động có thể trở thành điểm tham quan nổi tiếng nhờ giá trị địa chất độc đáo, nhưng chính giá trị ấy lại không thể được thay thế bằng một công trình nhân tạo khác; một cánh rừng có thể tạo ra sinh kế thông qua du lịch sinh thái, dịch vụ môi trường rừng và chuỗi sản phẩm địa phương, nhưng nếu mất đi thì không dễ dàng phục hồi chỉ bằng nguồn vốn đầu tư.
Bởi vậy, câu chuyện phát triển ở đây cần bắt đầu từ việc giữ được những gì không thể làm lại.
Khi rừng, hang động và dòng sông trở thành sinh kế
Sự phát triển của du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng những năm gần đây cho thấy thiên nhiên không chỉ tạo ra cảnh quan để ngắm nhìn mà đang hình thành một chuỗi giá trị ngày càng rộng. Du khách đến đây không chỉ để bước vào một hang động nổi tiếng, mà còn tìm kiếm những trải nghiệm gắn với rừng, sông, suối, địa hình karst và đời sống của cư dân địa phương.
Các tuyến khám phá hang động, trải nghiệm rừng, chèo kayak, du lịch cộng đồng hay nghỉ dưỡng giữa không gian tự nhiên đang tạo thêm nhiều lựa chọn cho thị trường, đồng thời mở ra cơ hội để người dân địa phương tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch. Từ người lái thuyền, hướng dẫn viên, porter, người cung cấp thực phẩm, dịch vụ lưu trú đến những hộ tham gia các sản phẩm trải nghiệm, một phần giá trị của cảnh quan được chuyển hóa thành thu nhập ngay tại nơi tài nguyên tồn tại.
Đó là điểm khác biệt quan trọng giữa khai thác tài nguyên theo cách truyền thống và phát triển du lịch dựa vào bảo tồn. Nếu một cánh rừng chỉ được nhìn như quỹ đất hoặc nguồn gỗ, giá trị kinh tế trước mắt có thể đến từ việc lấy đi tài nguyên. Ngược lại, khi rừng được giữ nguyên và trở thành nền tảng của trải nghiệm, giá trị có thể được tạo ra nhiều lần từ chính sự nguyên bản ấy.
Người dân có thêm thu nhập từ việc giữ rừng, doanh nghiệp có thị trường nhờ cảnh quan được bảo vệ, còn cơ quan quản lý có thêm nguồn lực để duy trì hệ sinh thái. Khi các mắt xích này được kết nối hợp lý, bảo tồn không còn đứng ở phía đối lập với phát triển kinh tế mà trở thành một phần của mô hình phát triển.
Phong Nha đang có điều kiện để hình thành chuỗi giá trị như vậy, nhưng điều đó không tự nhiên xuất hiện chỉ vì một địa danh được trao giải. Nó đòi hỏi cách tổ chức sản phẩm, phân bổ lợi ích, kiểm soát tác động và đặc biệt là sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương, để người dân không chỉ đứng bên ngoài nhìn khách du lịch đi qua mà có thể trở thành một chủ thể của nền kinh tế xanh đang hình thành quanh di sản.
Càng nổi tiếng, bài toán sức chịu tải càng rõ
Có một nghịch lý mà hầu hết những điểm đến dựa vào tài nguyên tự nhiên đều phải đối mặt: chính vẻ đẹp giúp thu hút du khách cũng có thể trở thành nguyên nhân tạo sức ép lên hệ sinh thái nếu lượng khách tăng nhanh hơn năng lực quản lý.
Một tuyến tham quan được nhiều người lựa chọn sẽ kéo theo nhu cầu về giao thông, điện, nước, thực phẩm, lưu trú và xử lý chất thải; mỗi hoạt động riêng lẻ có thể không tạo ra tác động quá lớn, nhưng khi cộng dồn trong một không gian nhạy cảm, sức ép lên môi trường sẽ trở nên đáng kể. Với một hệ thống hang động, rừng nguyên sinh và nguồn nước có giá trị đặc biệt, việc xác định sức chịu tải của từng khu vực, tổ chức luồng khách, kiểm soát hoạt động dịch vụ và giám sát những biến đổi của hệ sinh thái vì thế không thể xem là phần việc phụ.
UNESCO cũng đặt yêu cầu việc phát triển hạ tầng và hoạt động du lịch trong khu vực di sản phải được đánh giá, điều tiết phù hợp với khả năng chịu tải của hệ sinh thái, nhằm bảo đảm các giá trị nổi bật toàn cầu được duy trì lâu dài.
Đây là điểm mà những danh hiệu quốc tế càng làm rõ hơn trách nhiệm của điểm đến. Khi Phong Nha được biết đến rộng rãi hơn, lượng khách có thể tiếp tục tăng, thị trường quốc tế có thêm lý do để tìm đến, đồng nghĩa với việc yêu cầu quản trị cũng phải đi trước một bước. Không thể chỉ đo thành công bằng số lượt khách hay doanh thu, bởi với một điểm đến dựa chủ yếu vào vốn tự nhiên, chất lượng của hệ sinh thái cũng phải được xem như một chỉ số của tăng trưởng.
Ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng chia sẻ, việc được quốc tế ghi nhận không thể chỉ dừng lại ở niềm vui về một danh hiệu, bởi mỗi lần được gọi tên cũng đồng nghĩa với một yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý và bảo tồn. Sau cú đúp tại World Travel Awards 2025, ông từng nhấn mạnh rằng giải thưởng không phải là đích đến mà là một khởi đầu mới, đồng thời khẳng định Vườn sẽ tiếp tục theo đuổi hướng phát triển du lịch bền vững và bảo tồn nghiêm ngặt những giá trị cốt lõi của di sản.
Quan điểm ấy càng trở nên rõ hơn trong cách Vườn tổ chức công tác quản lý những năm gần đây, khi bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ rừng, nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ được đặt song song với nhiệm vụ phát huy giá trị di sản. Năm 2026, Ban Quản lý tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và các thiết bị hiện đại kết hợp trí tuệ nhân tạo trong giám sát đa dạng sinh học, quản lý tài nguyên và quản trị di sản.
Theo ông Phạm Hồng Thái, điều quan trọng nhất trong quá trình phát triển du lịch là phải giữ được những giá trị nguyên bản làm nên sức hấp dẫn của Phong Nha - Kẻ Bàng. Du lịch có thể tạo thêm nguồn lực cho địa phương và sinh kế cho cộng đồng, nhưng mọi hoạt động khai thác đều phải nằm trong giới hạn phù hợp với yêu cầu bảo vệ rừng, đa dạng sinh học, cảnh quan và các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Từ cách nhìn đó, phát triển không phải là đưa ngày càng nhiều hoạt động vào Vườn, mà là tìm được phương thức để mỗi hoạt động du lịch góp phần làm gia tăng giá trị của tài nguyên thay vì làm suy giảm tài nguyên.
Đây cũng là lý do công tác bảo tồn tại Phong Nha - Kẻ Bàng ngày càng được tiếp cận theo hướng dựa trên dữ liệu và khoa học. Năm 2025, các chương trình nghiên cứu, giám sát đa dạng sinh học đã ghi nhận 1.404 loài động vật, 2.956 loài thực vật và 53 loài mới được công bố cho khoa học; công nghệ giám sát bằng ảnh vệ tinh và các phương pháp theo dõi hiện đại tiếp tục được sử dụng để hỗ trợ quản lý rừng và hệ sinh thái.
Từ góc nhìn của người trực tiếp quản lý một trong những vùng rừng có giá trị đặc biệt của Quảng Trị, bảo tồn vì thế không phải phần việc đứng bên cạnh phát triển du lịch, mà chính là điều kiện để du lịch có thể phát triển lâu dài. Khi rừng còn nguyên, đa dạng sinh học được duy trì, nguồn nước và cảnh quan được bảo vệ, những giá trị ấy tiếp tục tạo ra trải nghiệm cho du khách, thu nhập cho doanh nghiệp và sinh kế cho cộng đồng; ngược lại, nếu nền tảng tự nhiên bị suy giảm, sức hấp dẫn của điểm đến cũng sẽ mất đi theo.
Du lịch xanh không bắt đầu từ khẩu hiệu
Trong tư duy phát triển mới, du lịch xanh không đơn thuần là việc đưa khách đến một nơi có nhiều cây xanh. Một điểm đến chỉ thực sự đi theo hướng này khi toàn bộ chuỗi hoạt động phía sau trải nghiệm của du khách được tổ chức theo hướng giảm tác động lên môi trường và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.
Điều đó bắt đầu từ những việc rất cụ thể như tiết kiệm năng lượng, sử dụng nước hợp lý, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, giảm rác thải, kiểm soát nước thải, ưu tiên thực phẩm và sản phẩm địa phương, tổ chức phương tiện vận chuyển phù hợp, đồng thời thiết kế các chương trình tham quan dựa trên khả năng chịu tải của từng khu vực. Khi những yêu cầu ấy trở thành tiêu chuẩn vận hành thay vì chỉ xuất hiện trong truyền thông, khái niệm du lịch xanh mới thực sự có nội hàm.
Xa hơn, đây cũng là con đường để du lịch gắn với mục tiêu giảm phát thải và Net Zero. Một chuyến đi có thể bắt đầu từ việc di chuyển của du khách, tiếp tục qua phương tiện đưa đón, nơi lưu trú, ăn uống, sử dụng điện nước và các hoạt động trải nghiệm; mỗi mắt xích đều tạo ra phát thải ở những mức độ khác nhau. Vì vậy, muốn giảm dấu chân carbon của điểm đến, không thể chỉ yêu cầu du khách “có ý thức” mà cần thay đổi cách vận hành của cả hệ thống.
Với Phong Nha - Kẻ Bàng, lợi thế lớn nhất chính là hệ sinh thái rừng rộng lớn và khả năng hấp thụ, lưu giữ carbon của tự nhiên. Nhưng để biến lợi thế ấy thành một phần của chiến lược Net Zero, cần tiếp tục lượng hóa phát thải, xây dựng các tiêu chí xanh cho doanh nghiệp, kiểm soát tác động của hoạt động du lịch và tạo cơ chế để một phần giá trị kinh tế quay trở lại phục vụ bảo tồn.
Khi đó, Net Zero không phải một khái niệm đứng ngoài câu chuyện du lịch mà trở thành phần tiếp nối tự nhiên của chuỗi giữ rừng - giữ sinh kế - giảm phát thải - phát triển bền vững.
Năm 2026, khi Phong Nha - Kẻ Bàng tiếp tục được World Travel Awards gọi tên ở hai hạng mục, giá trị lớn nhất của sự ghi nhận này có lẽ không nằm ở chiếc cúp được mang về, mà ở việc thế giới tiếp tục nhận diện một điểm đến dựa trên những giá trị tự nhiên đặc hữu.
Điều đó cũng đặt Quảng Trị trước một yêu cầu rõ ràng hơn trong quá trình tổ chức lại không gian du lịch sau hợp nhất. Phong Nha - Kẻ Bàng có thể trở thành một cực tăng trưởng quan trọng, kết nối với biển, đảo, các vùng sinh thái, cộng đồng và những sản phẩm nông nghiệp, văn hóa khác trong toàn tỉnh, nhưng sự kết nối ấy cần được xây dựng trên nền tảng bảo tồn thay vì mở rộng khai thác bằng mọi giá.
Bởi lợi thế của Phong Nha không nằm ở việc có thể xây dựng thêm bao nhiêu công trình, mở thêm bao nhiêu điểm vui chơi hay đưa bao nhiêu lượt khách vào mỗi năm, mà trước hết nằm ở những gì đã tồn tại trước khi ngành du lịch xuất hiện: những cánh rừng, khối núi đá vôi, dòng sông, hệ thống hang động và một hệ sinh thái được hình thành qua thời gian địa chất mà con người không thể rút ngắn.
Giữ được những giá trị ấy cũng chính là giữ được sinh kế cho cộng đồng, giữ được sức cạnh tranh của doanh nghiệp và giữ được lý do để du khách tiếp tục tìm đến. Khi lợi ích kinh tế của người dân, doanh nghiệp và mục tiêu bảo tồn được đặt trong cùng một chuỗi giá trị, phát triển du lịch mới có thể đi xa mà không phải đánh đổi nền tảng làm nên chính nó.
Cú đúp tại World Travel Awards 2026 vì thế có thể xem như một dấu mốc đáng nhớ, nhưng hành trình phía trước mới là phần quan trọng hơn. Phong Nha - Kẻ Bàng đã được thế giới gọi tên bằng những giá trị mà tự nhiên trao tặng; còn việc những giá trị ấy được giữ lại bao lâu, tạo ra sinh kế như thế nào và đóng góp ra sao cho một nền kinh tế xanh, ít phát thải sẽ phụ thuộc vào cách Quảng Trị quản trị tài sản của mình trong những năm tới.
Giữa miền đá vôi cổ xưa, rừng vẫn âm thầm giữ nước, giữ đất, lưu trữ carbon và nuôi dưỡng sự sống; những dòng sông vẫn chảy qua thung lũng, những hang động vẫn tiếp tục hành trình kiến tạo mà con người chỉ có thể đứng trước để chiêm nghiệm. Giá trị ấy không cần được tô đậm bằng những mỹ từ. Chỉ riêng việc nó tồn tại, được bảo vệ và tiếp tục tạo ra sinh kế cho con người đã là câu chuyện đủ sức lý giải vì sao Phong Nha - Kẻ Bàng một lần nữa được thế giới gọi tên.
