Từ “sản xuất được” đến “làm chủ được”
Phát biểu đề dẫn tại Hội thảo “Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam” ngày 30/9 tại Phú Thọ, ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, đặt vấn đề phát triển công nghiệp hỗ trợ trong yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, một nền công nghiệp mạnh không chỉ được đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà còn ở khả năng làm chủ nguyên vật liệu, linh kiện, thiết bị, công nghệ, thiết kế, tiêu chuẩn, dịch vụ kỹ thuật và những công đoạn có giá trị gia tăng cao.
Thực tế, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã hình thành và phát triển, một số doanh nghiệp trong nước đã tham gia chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp mà ở năng lực của doanh nghiệp tại các tầng có giá trị gia tăng cao. Năng lực về vốn, công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn, lao động kỹ thuật, nghiên cứu và phát triển, thiết kế, vật liệu, thử nghiệm, chứng nhận, sở hữu trí tuệ và tích hợp hệ thống vẫn còn hạn chế.
Từ đó, ông Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “nội địa hóa sản phẩm” sang “nội địa hóa giá trị và năng lực”. Không chỉ quan tâm Việt Nam sản xuất được bao nhiêu loại sản phẩm hay linh kiện, mà phải quan tâm doanh nghiệp Việt làm chủ được bao nhiêu công nghệ, tạo ra bao nhiêu giá trị trong nước và đang đứng ở vị trí nào trong chuỗi giá trị.
Đây cũng là điểm gặp nhau trong các tham luận tại hội thảo. Theo đó, các chuyên gia đặt vấn đề tỷ lệ nội địa hóa không đồng nhất với trình độ hay năng lực công nghiệp, cần gắn nội địa hóa với phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cấp năng lực doanh nghiệp và vị trí trong chuỗi giá trị.
Về lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, các ý kiến nhấn mạnh công nghiệp hỗ trợ trong giai đoạn mới không thể chỉ được xây dựng bằng nhà máy, máy móc và lao động, mà phải dựa trên năng lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp làm trung tâm
Một nội dung được ông Phạm Đại Dương, Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ, nhấn mạnh trong phát biểu chào mừng và khai mạc hội thảo là vai trò kiến tạo của Nhà nước trong thúc đẩy liên kết và hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.
Theo ông Phạm Đại Dương, phát triển công nghiệp hỗ trợ cần có chiến lược đúng đắn, bước đi bài bản và cơ chế, chính sách phù hợp, hiệu quả. Trong đó, doanh nghiệp phải đóng vai trò trung tâm, là lực lượng nòng cốt trong sản xuất, đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo phát triển, xây dựng thể chế minh bạch, hỗ trợ phát triển nguồn lực, khoa học công nghệ và thị trường.
Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ đồng thời gợi mở yêu cầu tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp và các khu vực kinh tế; phân bổ tối ưu nguồn lực; đồng thời phát huy vai trò điều phối, đồng hành, định hướng của Trung ương và cơ chế hợp tác giữa các địa phương.
Một vấn đề khác được Lãnh đạo Tỉnh ủy Phú Thọ đặt ra là tổ chức không gian phát triển và phát huy lợi thế của từng địa phương. Sau hợp nhất đơn vị hành chính cấp tỉnh và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các địa phương có những tiềm năng, lợi thế, không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới. Với những địa phương có lợi thế về công nghiệp hỗ trợ, câu hỏi đặt ra là cần tập trung vào lĩnh vực nào, khâu đột phá nào để vừa phát huy lợi thế riêng, vừa tạo tác động lan tỏa với các địa phương và vùng khác.
Quan điểm này bổ sung cho định hướng được Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị nêu tại hội thảo: Phát triển công nghiệp hỗ trợ phải bắt đầu từ yêu cầu của thị trường, đơn hàng và chuỗi cung ứng, thay vì chỉ nhìn từ phía năng lực cung ứng hiện có.
Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, robot và tự động hóa, vật liệu mới, pin và lưu trữ năng lượng, thiết bị bay, hàng không vũ trụ và sản xuất thông minh đang mở ra những không gian chuỗi giá trị mới. Cùng với đó là nhu cầu từ phát triển hạ tầng, năng lượng, đường sắt, công nghiệp điện tử, ô tô, cơ khí chế tạo và các lĩnh vực công nghệ mới.
Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh cách thức hỗ trợ doanh nghiệp: không chỉ hỗ trợ để doanh nghiệp “có sản phẩm”, mà phải giúp doanh nghiệp có năng lực, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn, chất lượng và có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Các tham luận tại hội thảo cũng thống nhất định hướng: Chính sách hỗ trợ cần tạo ra năng lực thực chất cho doanh nghiệp, thay vì chỉ làm tăng số lượng doanh nghiệp hay danh mục sản phẩm.
Từ thu hút FDI đến nâng năng lực doanh nghiệp Việt
Một trong những vấn đề được Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị đặt ra là mối quan hệ giữa doanh nghiệp FDI và năng lực công nghiệp trong nước.
Theo định hướng được nêu tại hội thảo, phát triển công nghiệp hỗ trợ phải gắn với nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời tận dụng tốt hơn sự hiện diện của doanh nghiệp FDI, nhất là về công nghệ, nghiên cứu và phát triển, nhân lực chất lượng cao và liên kết với doanh nghiệp trong nước.
Mục tiêu không phải là tách Việt Nam khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, mà là nâng khả năng tự chủ ở những năng lực chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung thiết yếu và nâng vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi.
Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, chính sách hỗ trợ trong giai đoạn tới cần được thực hiện theo hướng tập trung, có điều kiện và gắn với kết quả, đồng thời chú trọng khoa học công nghệ, nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật dùng chung.
Phát triển công nghiệp hỗ trợ, vì vậy, không chỉ là câu chuyện của một nhóm doanh nghiệp sản xuất linh kiện. Đó là bài toán về năng lực công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, hệ sinh thái doanh nghiệp, hạ tầng kỹ thuật, thị trường và khả năng liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với các chuỗi sản xuất lớn.
Mục tiêu cuối cùng được ông Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh là hình thành các doanh nghiệp Việt Nam có khả năng cung ứng ổn định, tham gia các công đoạn có giá trị cao, từng bước trở thành nhà cung ứng chiến lược, nhà cung ứng cấp 1 và doanh nghiệp tích hợp hệ thống.
Đó cũng là bước chuyển căn bản từ “nội địa hóa sản phẩm” sang “nội địa hóa giá trị và năng lực” trong phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam giai đoạn mới.
