Trong bối cảnh đó, một phản xạ phổ biến là viện dẫn “bất khả kháng” để giải thích cho việc không thực hiện hoặc chậm thực hiện nghĩa vụ. Tuy nhiên, theo quan điểm chính thức của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), cách hiểu này không chỉ đơn giản là chưa đầy đủ mà trong nhiều trường hợp còn dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng trong xử lý tranh chấp (International Chamber of Commerce [ICC], 2026).
Bài viết nhằm làm rõ cách ICC tiếp cận vấn đề, đặc biệt thông qua Điều 36 UCP600 (Force Majeure), từ đó giúp doanh nghiệp và ngân hàng hiểu đúng và ứng xử phù hợp trong bối cảnh rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.
ICC quy định như nào về tình huống bất khả kháng
Một điểm xuất phát quan trọng là: ICC không thiết lập cơ chế ngoại lệ cho các tình huống khủng hoảng, kể cả chiến tranh hay xung đột khu vực. Các bộ quy tắc như UCP600, URDG 758 (ICC, 2010), URC 522 (ICC, 1995) hay ISP98 (ICC, 1998) tiếp tục được áp dụng theo cách thông thường, bất kể môi trường thương mại bên ngoài biến động ra sao (ICC, 2026).
Điều này phản ánh bản chất của các quy tắc ICC: Đây là một hệ thống chuẩn mực mang tính quy tắc (rule-based system), chứ không phải hệ thống phản ứng theo sự kiện (event-based) (Gary, 2007). Nói cách khác, việc xảy ra chiến tranh hay xung đột không tự động làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch L/C.
Từ góc nhìn này, việc viện dẫn “bất khả kháng” cần được đặt trong khuôn khổ rất cụ thể của UCP600, thay vì dựa trên cách hiểu chung trong luật hợp đồng (McKendrick, 2020).
Điều 36 UCP600: Bất khả kháng – nhưng của ai?
Điều 36 UCP600 quy định rằng ngân hàng không chịu trách nhiệm đối với hậu quả phát sinh từ việc gián đoạn hoạt động kinh doanh (interruption of business) do các sự kiện ngoài tầm kiểm soát như thiên tai, chiến tranh, bạo loạn, đình công hoặc các nguyên nhân tương tự (ICC, 2007).
Thoạt nhìn, quy định này có vẻ rộng và dễ áp dụng. Tuy nhiên, điểm mấu chốt – và cũng là điểm thường bị hiểu sai – nằm ở phạm vi áp dụng: “Bất khả kháng trong UCP600 là bất khả kháng đối với ngân hàng, không phải đối với doanh nghiệp”.
Nói cách khác, Điều 36 chỉ được kích hoạt khi chính ngân hàng: Không thể mở cửa; không thể tiếp nhận, xử lý hoặc kiểm tra chứng từ; hoặc không thể thực hiện chức năng nghiệp vụ liên quan đến L/C.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp không giao được hàng, chứng từ bị chậm do logistics hoặc thị trường bị gián đoạn do chiến sự, thì những yếu tố này không đủ để kích hoạt cơ chế miễn trách nhiệm theo Điều 36, miễn là ngân hàng vẫn hoạt động bình thường (ICC, 2026).
Những hiểu lầm phổ biến trong thực tiễn
Hiểu lầm 1: Có chiến tranh thì đương nhiên là bất khả kháng
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần có yếu tố chiến tranh hoặc xung đột là có thể viện dẫn bất khả kháng. Tuy nhiên, theo UCP600, điều này chỉ đúng khi chiến sự làm gián đoạn hoạt động của ngân hàng, chứ không phải chỉ ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh (ICC, 2026).
Hiểu lầm 2: Không xuất trình được chứng từ thì sẽ được miễn
Nghĩa vụ xuất trình chứng từ thuộc về người thụ hưởng (beneficiary). Nếu việc không xuất trình được chứng từ không xuất phát từ việc ngân hàng đóng cửa hoặc ngừng hoạt động, thì Điều 36 không bảo vệ người thụ hưởng.
Hiểu lầm 3: L/C sẽ tự động được gia hạn
Một điểm rất “khắc nghiệt” của Điều 36 là: Nếu L/C hết hạn trong thời gian ngân hàng đóng cửa do bất khả kháng, thì nghĩa vụ của ngân hàng chấm dứt. Không có cơ chế gia hạn tự động như trong trường hợp quy định tại Điều 29 (liên quan đến ngày nghỉ hoặc ngày không làm việc thông thường) (ICC, 2007; Gary, 2007).
Hiểu lầm 4: Cấm vận là một dạng bất khả kháng theo UCP600
UCP600 không quy định rõ về cấm vận. Trong nhiều trường hợp, việc ngân hàng không thể thanh toán do lệnh cấm vận sẽ được xử lý theo luật quốc gia và quy định tuân thủ, chứ không đơn thuần dựa vào Điều 36 (ICC, 2022; FATF, 2025).
Xử lý tranh chấp
Từ quan điểm của ICC, việc xác định điều khoản áp dụng trong tranh chấp là rất quan trọng.
- Nếu vấn đề là chậm trễ hoặc mất mát chứng từ trong quá trình vận chuyển, thì Điều 35 (Transmission) sẽ phù hợp hơn (ICC, 2007).
- Nếu ngân hàng bị đóng cửa hoặc không thể hoạt động, Điều 36 có thể được áp dụng.
- Nếu ngân hàng vẫn hoạt động, tranh chấp sẽ quay về nghĩa vụ xuất trình của người thụ hưởng hoặc nghĩa vụ theo hợp đồng cơ sở.
Đặc biệt, do UCP600 không phải là luật, việc áp dụng Điều 36 còn phụ thuộc vào cách tòa án hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp đánh giá các yếu tố như: Mức độ cẩn trọng của ngân hàng (reasonable care), có hay không lỗi hoặc sơ suất và mức độ kiểm soát của ngân hàng đối với sự kiện.
Khuyến nghị của ICC
Thay vì dựa vào Điều 36 như một “lối thoát”, ICC nhấn mạnh các giải pháp mang tính chủ động (ICC, 2026):
(i) Điều chỉnh giao dịch:Sửa đổi L/C; điều chỉnh thời hạn xuất trình; linh hoạt hóa điều kiện chứng từ.
(ii) Sử dụng chứng từ điện tử:Áp dụng eUCP (ICC, 2023a) hoặc eURC (ICC, 2023b); chấp nhận bản scan hoặc phương thức thay thế.
(iii) Phân bổ rủi ro ngay từ đầu:Thiết kế điều khoản phù hợp với bối cảnh rủi ro; tránh phụ thuộc vào các quy định mặc định của UCP600.
Hàm ý cho doanh nghiệp và ngân hàng
Đối với doanh nghiệp, bài học lớn nhất là: Không nên đồng nhất “bất khả kháng” trong thương mại quốc tế với cách hiểu trong luật hợp đồng (UNIDROIT, 2016). Việc quản trị rủi ro cần được thực hiện thông qua thiết kế giao dịch và điều khoản hợp đồng, thay vì kỳ vọng vào cơ chế miễn trách nhiệm.
Đối với ngân hàng, việc đảm bảo khả năng vận hành liên tục và xây dựng các phương án dự phòng là yếu tố then chốt, bởi chỉ khi thực sự bị gián đoạn hoạt động thì Điều 36 mới phát huy tác dụng.
Kết luận
Xung đột Trung Đông đã làm lộ rõ một thực tế: Trong hệ thống tài trợ thương mại quốc tế, “bất khả kháng” không phải là một khái niệm linh hoạt có thể áp dụng tùy tiện. Ngược lại, dưới UCP600, đây là một cơ chế có phạm vi hẹp, được thiết kế chủ yếu để bảo vệ ngân hàng trong những tình huống gián đoạn hoạt động thực sự.
Do đó, trong một thế giới đầy biến động, năng lực quản trị rủi ro của doanh nghiệp và ngân hàng không nằm ở việc viện dẫn bất khả kháng, mà nằm ở khả năng dự liệu, thiết kế và thích ứng với rủi ro ngay từ khi cấu trúc giao dịch.
Tài liệu tham khảo:
- Financial Action Task Force. (2025). International Standards on Combating Money Laundering and the Financing ofTerrorism & Proliferation, FATF, Paris, France, www.fatf-gafi.org/en/publications/Fatfrecommendations/Fatf-recommendations.html#####replaceparse47 #####
- Gary C. (2007). The Commentary on UCP 600. ICC Banking Commission Chair, UCP 600 Drafting Group
- International Chamber of Commerce. (1995). URC 522 - Uniform Rules for Collections - Including eURC Version 1.1. ICC
- International Chamber of Commerce. (1998). International Standby Practices (ISP98). ICC.
- International Chamber of Commerce. (2007). Uniform Customs and Practice for Documentary Credits (UCP 600) (ICC Publication No. 600). ICC.
- International Chamber of Commerce. (2010). Uniform Rules for Demand Guarantees (URDG 758). ICC.
- International Chamber of Commerce. (2022). Consolidated ICC guidance on the use of sanctions clauses in trade finance-related instruments subject to ICC rules. ICC Banking Commission.
- International Chamber of Commerce. (2023a). eUCP Version 2.1 Supplement to UCP 600. ICC.
- International Chamber of Commerce. (2023b). eURC Version 1.1 Supplement to URC 522. ICC.
- International Chamber of Commerce. (2026). Application of ICC trade finance rules in the context of the Middle East conflict: Guide. ICC Global Banking Commission.
- McKendrick, E. (2020). Contract law: Text, cases, and materials (8th ed.). Oxford University Press.
- UNIDROIT. (2016). UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts. UNIDROIT.
* Trưởng khoa KDQT, Học viện Ngân hàng, CDCS Charterholder
