Từ kết nối công nghệ đến kiến tạo giá trị thực
Ngày 9/10, tại Đà Nẵng, Chi Hội thẻ thuộc Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam tổ chức Hội nghị Thường niên năm 2026. Trong khuôn khổ sự kiện đã diễn ra hội thảo chuyên đề “Open - Smart - Secure”, tập trung thảo luận định hướng phát triển hệ sinh thái thanh toán số thông qua mở rộng kết nối, ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh mạng, phòng chống gian lận và củng cố niềm tin của khách hàng.
Chia sẻ tại hội thảo chuyên đề, ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) nêu ra câu chuyện về khả năng "mở" kết nối đối với ngành Ngân hàng: kết nối hạ tầng, kết nối dữ liệu và dịch vụ, kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái; mở rộng không gian tạo ra giá trị cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế.
Tuy nhiên, theo ông Phạm Anh Tuấn, nếu kết nối chỉ dừng ở việc hai hệ thống có thể trao đổi với nhau thì mới hoàn thành phần kỹ thuật. Giá trị thực chỉ xuất hiện khi kết nối được sử dụng và tạo ra giá trị.
Đây cũng là điểm phân biệt giữa mở rộng mạng lưới thanh toán và phát triển một hệ sinh thái số. Mạng lưới có thể tăng về số lượng điểm kết nối, nhưng nếu các hệ thống chưa liên thông thuận lợi, chi phí tích hợp còn cao hoặc người dùng vẫn phải đối mặt với những trải nghiệm rời rạc, tiềm năng của hạ tầng chưa được khai thác đầy đủ.
Ông Phạm Anh Tuấn phân tích tư duy “mở” qua 4 khía cạnh: mở hạ tầng; mở dữ liệu và dịch vụ; mở kết nối để hình thành hệ sinh thái; mở không gian đổi mới đi đôi với củng cố niềm tin.
Ở lớp hạ tầng, yêu cầu không chỉ là có thêm kết nối, mà phải nâng cao khả năng liên thông và giảm chi phí tích hợp cho toàn thị trường. Một hạ tầng mở không có nghĩa là hạ tầng không có kiểm soát, mà cần có tiêu chuẩn chung, nguyên tắc kết nối rõ ràng và cho phép nhiều chủ thể tham gia trên cùng một nền tảng an toàn.
Ở lớp dữ liệu và dịch vụ, việc chia sẻ dữ liệu có thể giúp dịch vụ tài chính được tích hợp sâu hơn vào thương mại, giao thông, y tế, giáo dục, dịch vụ công và các nền tảng số. Tuy nhiên, điều kiện đi kèm là khai thác đúng mục đích, đúng thẩm quyền, có sự đồng ý của khách hàng và bảo đảm quyền lợi của người sử dụng.
Ở lớp hệ sinh thái, lợi ích không đến từ việc tập hợp thật nhiều đối tác, mà từ khả năng bổ sung năng lực cho nhau. Ngân hàng có năng lực tài chính, thanh toán, quản trị rủi ro và niềm tin; doanh nghiệp công nghệ có khả năng đổi mới nhanh; các nền tảng thương mại và dịch vụ có hiểu biết sâu về hành trình khách hàng. Khi được kết nối trên nguyên tắc minh bạch, bình đẳng và an toàn, các bên có thể tạo ra giá trị lớn hơn khi hoạt động riêng lẻ.
Cuối cùng, từ góc độ cơ quan quản lý, ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh, mở rộng hệ sinh thái phải đi cùng củng cố niềm tin; cần khuyến khích đổi mới nhưng không đánh đổi niềm tin, thúc đẩy cạnh tranh nhưng không tạo ra phân mảnh, mở rộng kết nối nhưng không dẫn tới phụ thuộc vào một nền tảng hay chủ thể duy nhất. Những yêu cầu này cho thấy “mở” không phải mục tiêu tự thân. Đích đến là một hệ sinh thái có khả năng vận hành thông suốt, tạo giá trị cho các bên và bảo vệ người sử dụng.
Kiến tạo giá trị qua khả năng liên thông, củng cố niềm tin cho hệ sinh thái thanh toán mở
Phiên trao đổi bàn tròn tại hội thảo chuyên đề cho thấy, khoảng cách giữa kết nối kỹ thuật và giá trị thực có thể được nhìn thấy rõ qua 3 nhóm vấn đề: khả năng tương thích giữa các phương thức thanh toán, nhu cầu của đơn vị chấp nhận thanh toán và cơ chế tạo nguồn thu để duy trì đầu tư.
Trước hết, câu chuyện mã QR cho thấy tiêu chuẩn chung và khả năng liên thông có ý nghĩa như thế nào đối với thị trường. Theo ông Nguyễn Đăng Hùng, Phó Tổng giám đốc NAPAS, “mở” gắn với 2 yếu tố cốt lõi là tiêu chuẩn hóa và kết nối liên thông.
Thực tiễn phát triển thanh toán tại Việt Nam cho thấy việc mở rộng khả năng sử dụng mã QR không chỉ là bổ sung một phương thức thanh toán mới. Sau khi tiêu chuẩn cơ sở về mã QR được ban hành, NAPAS triển khai dịch vụ VietQR chuyển tiền trên hạ tầng sẵn có, góp phần mở rộng khả năng thanh toán dựa trên tài khoản.
Trong khi đó, chuẩn hóa giúp giải quyết bài toán phân mảnh. Ông Trần Bá Khôi Nguyên, Chủ tịch HĐQT ZaloPay nhắc lại giai đoạn nhiều đơn vị triển khai mã QR riêng, khiến một điểm bán có thể phải bố trí nhiều mã của các ngân hàng và trung gian thanh toán. Tình trạng này gây bất tiện cho người bán và hạn chế khả năng tiếp cận của người dùng. Khi các hệ thống có thể tương thích với nhau, người dùng có thể sử dụng ứng dụng của mình để quét nhiều loại mã QR, còn đơn vị chấp nhận thanh toán không phải bố trí quá nhiều mã riêng biệt. Theo đại diện ZaloPay, khả năng liên thông rộng hơn giúp người dùng dễ hình dung cách sử dụng sản phẩm và tạo điều kiện để dịch vụ được sử dụng nhiều hơn.
Vấn đề này càng rõ khi thanh toán mở rộng ra nước ngoài. NAPAS đang hướng tới tối ưu kết nối xuyên biên giới để các ngân hàng có thể tiếp cận nhiều thị trường thông qua một kết nối, thay vì phải thiết lập từng kết nối riêng. Tuy nhiên, việc triển khai không đơn giản bởi mỗi thị trường có quy định khác nhau về tra soát, đối soát, thanh toán, giờ đóng sổ... Khả năng liên thông vì vậy không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn đòi hỏi sự chuẩn hóa trong cách thức vận hành.
Nếu liên thông giải quyết bài toán thuận tiện cho người thanh toán, thì với người nhận tiền, yêu cầu còn rộng hơn, đó là thanh toán phải gắn với hoạt động kinh doanh.
Ông Trần Mạnh Nam, Giám đốc VNPay cho biết các hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ không chỉ quan tâm tiền đã về tài khoản hay chưa, mà còn cần theo dõi doanh thu, quản lý thu chi, hàng tồn kho và thực hiện kê khai thuế. Điều đó đặt ra nhu cầu tích hợp thanh toán với phần mềm quản lý bán hàng, hóa đơn điện tử và các dịch vụ ngân hàng.
Theo chia sẻ của đại diện VNPay, doanh nghiệp hướng tới cung cấp hệ sinh thái tích hợp trên điện thoại, giúp hộ kinh doanh tiếp cận tài khoản, công cụ quản lý bán hàng, phương thức thanh toán và các dịch vụ cần thiết trong cùng một trải nghiệm. AI cũng được đề cập như một công cụ hỗ trợ phân tích dữ liệu, giúp hộ kinh doanh hiểu rõ hơn hoạt động của mình.
Tuy vậy, khi hệ sinh thái mở rộng, vấn đề nguồn lực đầu tư cũng được đặt ra. Ông Nguyễn Đăng Hùng cho rằng, phí là câu chuyện của toàn hệ sinh thái. Nguồn thu không nhất thiết chỉ đến trực tiếp từ mỗi giao dịch thanh toán, mà có thể được tạo ra từ các dịch vụ giá trị gia tăng và mức độ gắn kết với khách hàng. Vấn đề đặt ra là các bên cần tìm được cơ chế phù hợp để duy trì đầu tư, đồng thời tiếp tục cung cấp dịch vụ thuận tiện và có sức cạnh tranh.
Sự phát triển của mã QR và các công nghệ mới cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của thẻ. Tuy nhiên, ông Nguyễn Huy, đại diện Mastercard cho rằng, tổ chức thẻ này định vị mục tiêu là thúc đẩy chuyển dịch từ tiền mặt sang thanh toán không dùng tiền mặt, thay vì chỉ gắn với sản phẩm thẻ.
Ông Nguyễn Huy cho rằng người tiêu dùng trước hết quan tâm đến việc đi đâu, ăn gì, mua gì và làm gì; phương thức thanh toán cần được tổ chức sao cho quá trình giao dịch diễn ra liền mạch. Thẻ, QR hay các hình thức khác là những cách thức thực hiện giao dịch, với mức độ phổ biến khác nhau tùy thị trường. Trong khi thẻ vẫn chiếm ưu thế tại một số thị trường như châu Âu và Mỹ, QR phổ biến hơn tại các thị trường như Trung Quốc, Ấn Độ và Việt Nam.
Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu phát triển hệ sinh thái mở. Không nhất thiết một phương thức phải thay thế tất cả phương thức còn lại, mà các hình thức thanh toán cần có khả năng bổ sung cho nhau và đáp ứng nhu cầu thực tế của người dùng.
Một xu hướng được đại diện Mastercard đề cập là ứng dụng AI, đặc biệt là các tác nhân AI có khả năng hỗ trợ người dùng thực hiện nhiều công đoạn trong một hành trình dịch vụ. Chẳng hạn, khi lên kế hoạch công tác, người dùng có thể yêu cầu tác nhân AI lựa chọn chuyến bay, khách sạn và phương thức thanh toán phù hợp. Khi đó, các phương thức thanh toán cần được tích hợp vào hành trình để tác nhân AI có thể lựa chọn theo nhu cầu, còn người dùng phê duyệt giao dịch.
Dù vậy, theo ông Nguyễn Huy, an toàn và niềm tin vẫn là những yếu tố quan trọng, bên cạnh khả năng kết nối và cung cấp trải nghiệm thanh toán xuyên suốt.
Từ những vấn đề được đặt ra, có thể thấy thước đo của thanh toán mở không chỉ là số lượng ngân hàng, nền tảng hay phương thức được kết nối. Điều quan trọng hơn là khả năng vận hành liên thông, giải quyết nhu cầu thực tế của người dùng và người bán, tạo điều kiện để các bên duy trì đầu tư, đồng thời bảo đảm an toàn cho toàn hệ sinh thái.
