Khi đánh giá kết quả kinh doanh của một doanh nghiệp, nhà đầu tư thường chú ý đến doanh thu và lợi nhuận sau thuế. Tuy nhiên, với cổ đông, một chỉ tiêu khác cũng đáng quan tâm là EPS, hay lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu.
EPS phản ánh phần lợi nhuận tương ứng với mỗi cổ phiếu phổ thông đang lưu hành. Chỉ tiêu này vì vậy giúp nhà đầu tư nhìn rõ hơn mức độ tăng trưởng lợi nhuận thực sự được phân bổ cho từng cổ phần.
Trên báo cáo tài chính, bên cạnh EPS cơ bản còn có thể xuất hiện EPS pha loãng. Sự khác biệt giữa hai chỉ tiêu trở nên đáng chú ý ở những doanh nghiệp có trái phiếu chuyển đổi, quyền chọn cổ phiếu hoặc các công cụ khác có khả năng làm tăng số lượng cổ phiếu trong tương lai.
EPS pha loãng phản ánh phần lợi nhuận sau khi tính đến nguy cơ tăng số cổ phiếu
EPS cơ bản được xác định bằng phần lợi nhuận thuộc về cổ đông phổ thông chia cho số cổ phiếu phổ thông bình quân lưu hành trong kỳ. Công thức có thể hiểu đơn giản:EPS cơ bản = Lợi nhuận thuộc về cổ đông phổ thông / Số cổ phiếu bình quân lưu hành.
Giả sử một doanh nghiệp ghi nhận 500 tỷ đồng lợi nhuận dành cho cổ đông phổ thông và có bình quân 100 triệu cổ phiếu lưu hành. EPS cơ bản khi đó đạt 5.000 đồng/cổ phiếu.
Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp còn có các công cụ có khả năng làm phát sinh thêm 25 triệu cổ phiếu, phần lợi nhuận này trong tương lai có thể phải được phân bổ trên số lượng cổ phiếu lớn hơn.
Trên thực tế, cách tính EPS pha loãng phức tạp hơn phép chia đơn thuần. Với trái phiếu chuyển đổi, lợi nhuận có thể cần điều chỉnh phần chi phí lãi vay sau thuế giả định không còn phát sinh nếu việc chuyển đổi được thực hiện.
Dù vậy, với nhà đầu tư cá nhân, điều quan trọng nhất là khoảng cách giữa EPS cơ bản và EPS pha loãng. Khoảng cách càng lớn cho thấy nguy cơ pha loãng lợi ích trên mỗi cổ phiếu càng đáng chú ý.
Tăng vốn chỉ thực sự hiệu quả khi lợi nhuận tăng nhanh hơn số cổ phiếu
Một doanh nghiệp hoàn toàn có thể tăng lợi nhuận nhưng EPS vẫn giảm nếu số lượng cổ phiếu tăng nhanh hơn tốc độ tạo ra lợi nhuận.
Giả sử năm đầu doanh nghiệp lãi 500 tỷ đồng với 100 triệu cổ phiếu lưu hành, tương ứng EPS 5.000 đồng. Sang năm tiếp theo, lợi nhuận tăng 20% lên 600 tỷ đồng nhưng số cổ phiếu bình quân tăng lên 150 triệu đơn vị.
Khi đó, EPS chỉ còn khoảng 4.000 đồng/cổ phiếu. Lợi nhuận toàn doanh nghiệp tăng, nhưng phần lợi nhuận tương ứng với mỗi cổ phiếu lại giảm. Đây là lý do nhà đầu tư không nên chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng lợi nhuận tuyệt đối.
Áp lực pha loãng thường cần được theo dõi khi doanh nghiệp liên tục phát hành thêm cổ phiếu, thực hiện ESOP, phát hành riêng lẻ hoặc có lượng lớn chứng khoán chuyển đổi.
Tuy nhiên, phát hành thêm cổ phiếu không mặc nhiên là tín hiệu tiêu cực. Nếu nguồn vốn huy động được sử dụng để mở rộng sản xuất, đầu tư dự án có hiệu quả hoặc giảm chi phí tài chính, lợi nhuận tương lai có thể tăng đủ nhanh để bù đắp phần pha loãng.
Ngược lại, nếu vốn điều lệ tăng mạnh trong khi doanh thu và lợi nhuận gần như không cải thiện, hiệu quả tạo lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu có thể suy giảm.
EPS pha loãng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến định giá P/E. Một cổ phiếu có thị giá 40.000 đồng và EPS cơ bản 5.000 đồng sẽ có P/E khoảng 8 lần. Nếu EPS pha loãng chỉ còn 4.000 đồng, P/E tương ứng tăng lên 10 lần.
