Giữa vòng xòe nối dài không dứt, già làng, thanh niên, phụ nữ trong bản và du khách từ nhiều nơi nắm tay nhau tạo thành những vòng tròn đoàn kết. Không khí ấy khiến người ta cảm nhận rõ niềm vui của một bản làng đang bước sang hành trình mới. Với người dân nơi đây, điểm du lịch cộng đồng Phiêng Lơi được công bố vào cuối diễn ra vào cuối năm 2025 đó còn là niềm hy vọng về một tương lai mà những nếp nhà sàn, khung cửi dệt thổ cẩm, những điệu xòe và câu hát dân gian sẽ không chỉ được gìn giữ như ký ức của cha ông mà còn trở thành nguồn sinh kế cho thế hệ hôm nay.
Đánh thức những giá trị ngủ quên
Khi màn sương còn bảng lảng trên những mái nhà sàn, Phiêng Lơi hiện ra bình yên bên dòng Nậm Rốm. Cách trung tâm phường Điện Biên Phủ khoảng 6km, bản có 68 hộ dân với 100% là đồng bào dân tộc Thái Đen sinh sống từ nhiều thế hệ. Những ngôi nhà sàn nép mình dưới tán cây xanh, những con đường nhỏ dẫn vào từng nếp nhà và nhịp sống chậm rãi tạo nên vẻ đẹp riêng cho vùng quê Tây Bắc này. Tiếng khung cửi lách cách vang lên từ góc nhà của một người phụ nữ đang dệt thổ cẩm. Ngoài sân, vài cụ già thong thả chuyện trò, trong khi lũ trẻ ríu rít chạy đùa trên con đường đất dẫn vào bản. Khung cảnh bình dị ấy tưởng như rất đỗi quen thuộc với người dân địa phương, nhưng lại là điều khiến nhiều du khách thích thú khi đặt chân tới Phiêng Lơi.
Nhiều năm trước, những giá trị văn hóa ấy vẫn hiện diện trong đời sống hàng ngày nhưng chưa thực sự được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển. Nghề dệt thổ cẩm được truyền từ mẹ sang con gái. Những điệu xòe xuất hiện trong ngày hội bản. Các món ăn truyền thống được chuẩn bị trong dịp lễ tết hay những buổi sum họp gia đình. Ít ai nghĩ rằng chính những điều bình dị ấy lại có thể trở thành tài sản quý giá để phát triển du lịch. Rồi khi những đoàn khách đầu tiên tìm đến, người dân dần nhận ra điều hấp dẫn nhất của Phiêng Lơi không phải là những công trình mới xây hay dịch vụ hiện đại, mà chính là cuộc sống thường ngày của họ.
Đó là hình ảnh người phụ nữ Thái cần mẫn bên khung cửi dệt nên những tấm vải thổ cẩm rực rỡ sắc màu. Đó là bữa cơm quây quần bên bếp lửa với cơm lam, cá nướng, lợn bản, măng chua và chén rượu cần thơm nồng. Đó là những điệu xòe, câu hát dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính sự mộc mạc và chân thật ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của Phiêng Lơi.
Khi văn hóa trở thành tài sản
Du khách đến Phiêng Lơi hôm nay không chỉ để ngắm cảnh. Họ muốn được ở trong những ngôi nhà sàn truyền thống, được cùng người dân xuống ruộng, vào bếp, học dệt thổ cẩm, nghe kể những câu chuyện về bản làng và hòa mình vào những đêm xòe bên ánh lửa. Từ nhu cầu ấy, những giá trị văn hóa vốn tồn tại trong đời sống cộng đồng bắt đầu được "đánh thức".
Những ngôi nhà sàn không còn đơn thuần là nơi ở mà có thể trở thành homestay đón khách. Những bộ trang phục dân tộc không chỉ xuất hiện trong ngày hội mà trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc. Những đội văn nghệ quần chúng được duy trì thường xuyên để phục vụ du khách và đồng thời gìn giữ các làn điệu dân ca truyền thống. Điều đáng quý là quá trình phát triển du lịch không làm mai một bản sắc mà ngược lại đang góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa tưởng chừng có nguy cơ bị lãng quên.
Khi một điệu múa có thể mang lại thu nhập, người trẻ sẽ có động lực học hỏi và gìn giữ. Khi những tấm thổ cẩm được du khách yêu thích và mua về làm quà lưu niệm, nghề dệt truyền thống có thêm cơ hội tồn tại. Khi các món ăn dân tộc trở thành sản phẩm du lịch, những bí quyết ẩm thực của cha ông tiếp tục được lưu truyền.
Theo ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á, giá trị lớn nhất của du lịch cộng đồng không nằm ở lượng khách hay doanh thu mà ở khả năng tạo ra động lực để văn hóa tiếp tục sống trong cộng đồng.
“Một điểm du lịch cộng đồng thành công không được đo bằng số lượng khách đến mà phải được đánh giá bằng khả năng giữ gìn được bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao thu nhập cho người dân. Khi người dân có thể sống được bằng chính những giá trị văn hóa của mình thì đó mới là sự phát triển bền vững”, ông Quỳnh chia sẻ.
Theo ông, nhiều địa phương hiện nay đang đối mặt với nguy cơ thương mại hóa văn hóa. Không ít nơi chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, xây dựng những sản phẩm du lịch thiếu tính nguyên bản hoặc làm biến dạng các giá trị truyền thống. Trong khi đó, Phiêng Lơi lại sở hữu lợi thế đặc biệt khi vẫn giữ được không gian văn hóa sống khá nguyên vẹn của đồng bào Thái Đen.
“Du khách ngày nay không chỉ muốn ngắm cảnh mà còn muốn trải nghiệm. Họ muốn được ăn cùng người dân, ngủ trong nhà sàn, tham gia lao động sản xuất và tìm hiểu những câu chuyện văn hóa bản địa. Đó là những giá trị không thể thay thế bằng các công trình hiện đại”, ông Quỳnh nhận định.
Theo vị chuyên gia này, bảo tồn văn hóa không phải là giữ văn hóa trong bảo tàng mà phải làm cho văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, tạo ra giá trị kinh tế và lợi ích thiết thực cho người dân. “Khi người dân được hưởng lợi từ văn hóa, họ sẽ trở thành những người bảo vệ văn hóa tốt nhất. Đó chính là nền tảng của phát triển bền vững”, ông Quỳnh nhấn mạnh.
Con đường tạo sinh kế trên chính quê hương
Trước đây, nguồn thu nhập chính của người dân Phiêng Lơi chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Cuộc sống còn nhiều khó khăn khiến không ít lao động trẻ phải rời quê đi làm ăn xa. Sự phát triển của du lịch cộng đồng đang mở ra một hướng đi khác. Người dân có thể tham gia đón khách lưu trú tại nhà sàn, chế biến các món ăn truyền thống, biểu diễn văn nghệ, bán sản phẩm thủ công hoặc làm hướng dẫn viên giới thiệu văn hóa địa phương. Điều quan trọng là lợi ích từ du lịch không tập trung vào một vài cá nhân mà có thể lan tỏa tới nhiều hộ dân trong cộng đồng.
Người có nhà sàn tham gia làm homestay. Phụ nữ dệt thổ cẩm và nấu ăn phục vụ khách. Người cao tuổi kể chuyện về lịch sử bản làng. Thanh niên hỗ trợ các hoạt động trải nghiệm và quảng bá hình ảnh địa phương. Mỗi người đều có thể tìm thấy vai trò của mình trong chuỗi giá trị du lịch cộng đồng. Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia xem du lịch cộng đồng là mô hình phát triển bền vững. Bởi người dân tạo ra thu nhập từ chính những nguồn lực sẵn có mà không phải đánh đổi môi trường tự nhiên hay bản sắc văn hóa.
Không chỉ tạo việc làm, du lịch còn giúp người dân thêm tự hào về cội nguồn của mình. Khi văn hóa trở thành tài sản, người dân sẽ chủ động gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau. Tuy nhiên, phía trước Phiêng Lơi vẫn còn không ít thách thức. Hạ tầng giao thông cần tiếp tục được đầu tư. Hệ thống chiếu sáng, thu gom rác thải và các dịch vụ hỗ trợ du lịch cần được hoàn thiện hơn. Người dân cũng cần được đào tạo kỹ năng làm du lịch chuyên nghiệp. Quan trọng hơn cả là làm sao phát triển du lịch nhưng vẫn giữ được hồn cốt văn hóa của cộng đồng Thái Đen.
Bởi thực tế ở nhiều nơi cho thấy, khi những ngôi nhà sàn dần được thay thế bằng nhà bê tông, khi các tiết mục văn nghệ chỉ còn mang tính trình diễn hoặc những phong tục truyền thống bị biến đổi để phục vụ du khách, bản sắc văn hóa sẽ dần mai một. Với Phiêng Lơi, phát triển du lịch không phải để thay đổi bản làng mà để những giá trị vốn có được nhìn thấy nhiều hơn, được trân trọng nhiều hơn và mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân.
Chiều xuống, khói bếp lại bảng lảng bay lên từ những mái nhà sàn ven dòng Nậm Rốm. Tiếng trẻ nhỏ nô đùa vang lên giữa bản. Xa xa, tiếng khung cửi vẫn đều đặn như nhịp chảy của thời gian. Phiêng Lơi hôm nay đang từng bước chuyển mình, nhưng vẫn giữ được vẻ bình yên vốn có. Điểm du lịch cộng đồng không chỉ mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân mà còn mang theo kỳ vọng về một mô hình phát triển hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại. Trong những vòng xòe kết nối du khách với người dân bản địa, trong từng nếp nhà sàn còn lưu dấu thời gian và trong những tấm thổ cẩm được dệt nên từ đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Thái, Phiêng Lơi đang viết nên câu chuyện của riêng mình.
