Sự đồng thuận hơn cả phán quyết
Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Hội Luật gia Việt Nam và Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC tổ chức, sáng 28/5, đã diễn ra Hội thảo "Hòa giải thương mại: Góc nhìn từ các chuyên gia quốc tế và Việt Nam”.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Lê Văn Tuấn – Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ Tư pháp, Bộ Tư pháp nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và hoạt động đầu tư thương mại ngày càng phát triển cả về quy mô và mức độ phức tạp, đặc biệt trong các lĩnh vực như tài chính, ngân hàng, năng lượng, điện tử và công nghệ mới phát sinh, yêu cầu đặt ra đối với các phương thức giải quyết tranh chấp ngày càng cao hơn.
“Thực tiễn thời gian qua cho thấy phương thức giải quyết tranh chấp thương mại ngoài tòa án như trọng tài và hòa giải đang ngày càng được chú trọng tại Việt Nam và các nước trên thế giới. Những phương thức giải quyết này mang lại nhiều lợi ích như tiết kiệm chi phí, ngắn thời gian, bảo mật thông tin và giữ gìn được cái mối quan hệ kinh doanh lâu dài’, đại diện Bộ Tư pháp nhấn mạnh.
Theo bà Nguyễn Thị Mai – Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC, trong bối cảnh chi phí tranh chấp ngày càng gia tăng và doanh nghiệp chú trọng hơn tới quản trị rủi ro tổng thể, hòa giải thương mại không còn chỉ là một cơ chế “bổ sung” mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị tranh chấp hiện đại.
“Hòa giải mang lại giá trị không chỉ ở việc giải quyết tranh chấp mà còn ở khả năng giúp các bên kiểm soát xung đột, duy trì quan hệ hợp tác và tạo không gian cho đối thoại trong những thời điểm khó khăn nhất. Trong nhiều trường hợp, một giải pháp được các bên tự nguyện đồng thuận có thể mang lại hiệu quả bền vững hơn cả một phán quyết”, bà Nguyễn Thị Mai - Giám đốc VMC phát biểu.
Ở Việt Nam, phương thức hòa giải thương mại đã được đề ra trong Nghị quyết 49-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020; Trong đó, Nhà nước khuyến khích giải quyết các tranh chấp thông qua thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án hỗ trợ các quyết định này bằng các quy định của Nhà nước.
Gần đây nhất, tại Nghị quyết 27 - NQ/TW năm 2022 của Bộ Chính trị về Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới có nêu giải pháp khuyến khích phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài thương mại, hòa giải thương mại.
“Đây là một trong những nhiệm vụ giải pháp thực hiện việc đổi mới tư duy, định hướng xây dựng pháp luật đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước và khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, huy động mọi nguồn lực để phát triển”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Đặc biệt, với việc Chính phủ ban hành Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, phương thức giải quyết tranh chấp này đã chính thức được pháp luật công nhận. Đây được xem là dấu mốc quan trọng đầu tiên thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện cho hòa giải thương mại, góp phần thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các tổ chức hòa giải chuyên nghiệp.
Theo số liệu của Bộ Tư pháp, sau gần một thập kỷ phát triển, đến nay cả nước có 16 trung tâm hòa giải độc lập đang hoạt động, 8 trung tâm trọng tài có bổ sung chức năng hòa giải thương mại, với hơn 500 hòa giải viên thương mại đăng ký mới tại các Sở Tư pháp hiện nay, riêng VMC (thuộc VIAC) hiện có 72 hòa giải viên.
Nâng cao tính pháp lý và chuẩn mực quốc tế
Khẳng định hòa giải thương mại tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận trong gần một thập kỷ qua, theo ông Nguyễn Trung Nam - Phó Giám đốc VMC, phương thức này vẫn còn nhiều dư địa để phát triển khi nhận thức của doanh nghiệp còn hạn chế, số lượng hòa giải viên giàu kinh nghiệm chưa nhiều và nhu cầu hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hội nhập quốc tế vẫn đang được đặt ra mạnh mẽ.
Theo số liệu của Bộ Tư pháp, trong giai đoạn 2018 - 2020 cả nước có 14 vụ tranh chấp được giải quyết bằng hòa giải thương mại, trong đó có 5 vụ được hòa giải thành và các bên tự nguyện thi hành. Đến năm 2021, tăng thêm 14 vụ, đến năm 2022 tăng thêm 12 vụ và nâng tổng số vụ giải quyết bằng hòa giải giai đoạn 2018-2022 là 36 vụ;
Đặc biệt đến năm 2024 số vụ tranh chấp chọn phương thức hòa giải đã tăng lên 86 vụ. Riêng 2025 là 104 vụ, trong đó đã hòa giải thành 6 vụ đã được công nhận và các vụ việc khác đang tiếp tục giải quyết trong năm 2026.
Báo cáo của VMC cho biết, kể từ khi thành lập (năm 2018) đến nay, tổ chức này đã tiếp nhận 42 vụ việc, bao gồm cả các vụ việc phức tạp có liên quan tới cơ quan nhà nước.
“Như vậy. có thể nói rằng số lượng vụ việc các bên tranh chấp lựa chọn hòa giải thương mại đang có xu hướng tăng trong thời gian qua mặc dù số lượng vụ việc còn rất khiêm tốn. Nếu so sánh với số lượng vụ việc được xét xử bằng tòa án, hay trọng tài thương mại thì số vụ giải quyết bằng con đường hòa giải còn rất ít, chưa tương xứng với tiềm năng”, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ Tư pháp, ông Lê Văn Tuấn phát biểu.
Trong nhiều nguyên nhân được đưa ra, lãnh đạo Cục trưởng Cục Bổ trợ Tư pháp đặc biệt nhấn mạnh yếu tố về thể chế. Theo đó, hòa giải thương mại hiện nay là mới ở cấp Nghị định, cần tiếp tục sửa đổi bổ sung sang một văn bản luật mới để nâng cao hơn hiệu quả của phương thức này.
Dẫn chứng cụ thể cái khó hiện này, ông Tuấn cho rằng, quy định pháp luật về hòa giải hiện nay mới thiết lập cái phương thức giải quyết theo tự nguyện. Do đó nếu một trong các bên không tự nguyện thì lại “lôi “nhau ra tòa hoặc trọng tài.
“Rõ ràng chúng ta chưa có cơ chế là đã chọn hòa giải thì có thể không phải ra trọng tài, tòa án nữa. Nghị định 22/2017/NĐ-CP cũng chưa có quy định đảm bảo được tính hiệu quả cũng như tính pháp lý tương xứng với các thiết chế khác như trọng tài và tòa án.”- ông Tuấn phân tích.
Đồng thời cho biết Bộ Tư pháp đang tổng kết thi hành 10 năm triển khai Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, trong đó hướng đến đề xuất xây dựng Luật Hòa giải thương mại (Dự kiến năm 2027- 2028); Đồng thời nghiên cứu khả năng Việt Nam gia nhập Công ước Singapore về hòa giải thương mại.
"Việc gia nhập Công ước này sẽ tạo khung pháp lý lành mạnh đồng bộ thống nhất trong nước và quốc tế về hòa giải thương mại. Điều này không chỉ giúp cho doanh nghiệp Việt Nam nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế mà còn giúp cho hệ thống pháp luật về hòa giải trọng tài của Việt Nam tương thích được chuẩn mực và khung quốc gia trên thế giới, tạo môi trường đầu tư đa dạng lành mạnh hơn. Và qua đó đưa hoạt động trọng tài và hòa giải thương mại tại Việt Nam ngày càng gần hơn với các nước trong khu vực và trên thế giới", lãnh đạo Cục Bổ trợ Tư pháp nhấn mạnh.
Trong khuôn khổ chương trình đã diễn ra Lễ ký kết Thỏa thuận Hợp tác (MOU) giữa VMC và Hiệp hội Hòa giải Thương mại Quảng Tây (GCMA) tại Việt Nam. Hoạt động này là minh chứng khẳng định nỗ lực của VMC trong việc tăng cường mở rộng mạng lưới hợp tác quốc tế, thúc đẩy kết nối với cộng đồng hòa giải khu vực và quốc tế, đồng thời góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.
