Các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp đã thảo luận trực diện về những "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam: từ tư duy bảo hộ, năng lực định giá tài sản trí tuệ, vai trò của các tổ chức trung gian cho đến việc xây dựng hạ tầng công nghệ số vững chắc để hiện thực hóa giá trị thương mại của các nghiên cứu.
Những sai lầm khiến sáng chế "đắp chiếu"
Phát biểu tại hội thảo, ThS.NCVC. Phùng Minh Hải, Phó Trưởng phòng Phòng Quản trị tài sản trí tuệ, Viện Sở hữu trí tuệ Quốc gia đã chỉ ra thực trạng về hoạt động đăng ký bảo hộ sáng chế. Mặc dù số lượng đơn đăng ký sáng chế toàn cầu không ngừng tăng trưởng (đạt khoảng 3,7 triệu đơn trong năm 2024), tại Việt Nam, con số này vẫn còn rất khiêm tốn với 1.226 đơn đăng ký của người cư trú (resident) năm 2024. Thống kê cho thấy từ năm 2025 đến hết 6 tháng đầu năm 2026, có 1.573 văn bằng bảo hộ được cấp, trong đó khối doanh nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất (40,6%), tiếp theo là các trường đại học (22,3%), cá nhân (19,9%) và viện nghiên cứu (15,3%).
Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách khá lớn từ văn bằng bảo hộ đến thị trường. ThS. Phùng Minh Hải nhấn mạnh một số sai lầm phổ biến mà các chủ thể nghiên cứu và doanh nghiệp thường mắc phải như:
Thứ nhất, đánh đồng bằng sáng chế với công nghệ hoàn chỉnh. Có bằng độc quyền sáng chế mới chỉ dừng lại ở việc bảo hộ một giải pháp kỹ thuật, hoàn toàn khác với việc sở hữu một sản phẩm hay quy trình sản xuất thương mại đã sẵn sàng.
Thứ hai, hiểu sai về phạm vi và hiệu lực bảo hộ. Nhiều người nhầm tưởng tên sáng chế càng rộng thì bảo hộ càng rộng, hoặc sở hữu bằng sáng chế là nghiễm nhiên được tự do đưa sản phẩm ra thị trường mà không lo vi phạm quyền của người khác. Ngoài ra, độc quyền sáng chế chỉ có hiệu lực tại quốc gia/khu vực đăng ký và trong thời hạn nhất định.
Thứ ba, bị đối thủ "qua mặt" hợp pháp bằng thiết kế tránh (Design-around). Đơn vị sở hữu thường quên rằng đối thủ có thể nghiên cứu yêu cầu bảo hộ để thay đổi cấu trúc, tạo ra sản phẩm tương tự mà không hề xâm phạm quyền.
Thứ tư, ngụy biện "chi phí chìm" trong thương mại hóa. Nhiều chủ sở hữu cho rằng chi phí R&D càng cao thì giá trị sáng chế càng lớn. Thực tế, giá trị kinh tế phụ thuộc vào lợi ích ròng trong tương lai, chứ không phải số tiền đã chi ra trong quá khứ.
Khảo sát nhu cầu kết nối cho thấy, có tới 68–78% đại biểu quan tâm đến các sáng chế mang tính ứng dụng cao như phụ gia đốt nhiên liệu rắn, gạch đất không nung, hay công nghệ nanocellulose lọc nước và bụi PM2.5. Các thiết bị sấy nông sản đa năng (55,6%) và lọc nước sinh hoạt (41,7%) cũng nằm trong tốp đầu được thị trường tìm kiếm.
Định giá tài sản trí tuệ: Thị trường thiếu dữ liệu, không phải không định giá được
Để biến sáng chế thành tài sản có thể giao dịch, định giá tài sản trí tuệ được xem là khâu then chốt. Trình bày góc nhìn từ thực tiễn thẩm định, ThS. Đinh Thị Hà, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thẩm định giá VNG Việt Nam nhấn mạnh lầm tưởng phổ biến cho rằng định giá chỉ là một phép tính tài chính ở giai đoạn cuối trước khi ký hợp đồng. Thực chất, định giá là quá trình nhận diện, lượng hóa và quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu tích lũy xuyên suốt.
ThS. Đinh Thị Hà chỉ ra 3 điểm nghẽn lớn tại Việt Nam hiện nay gồm:
Một là, đứt gãy dữ liệu: Thiếu cấu trúc thị trường, hợp đồng chuyển giao không được công khai, dữ liệu về tỷ lệ bản quyền (Royalty) cực kỳ hiếm hoi.
Hai là, tách rời hồ sơ: Hồ sơ kỹ thuật nằm ở các viện/trường độc lập hoàn toàn với dữ liệu thương mại/chi phí ở doanh nghiệp.
Ba là, sai lầm nhận thức: Đánh đồng Chi phí R&D = Giá trị Tài sản = Giá đàm phán giao dịch.
Một ví dụ điển hình (Case Study) được ThS. Đinh Thị Hà đưa ra là việc định giá bằng độc quyền sáng chế thiết bị cơ-điện tại một nhà máy xử lý phụ phẩm. Nhờ chuyển đổi nguyên lý từ "đổ đống - bốc xúc bằng 3 máy xúc lật" sang "lưu chứa silo - điều tiết rung - xả trực tiếp", nhà máy đã cắt giảm hoàn toàn đội máy xúc, giảm nhân công và nhiên liệu, mang lại lợi ích ròng tới 15,5 tỷ đồng/năm. Sử dụng phương pháp tiếp cận thu nhập (dựa trên chi phí tránh được), tài sản trí tuệ này đã được định giá chính xác dựa trên dữ liệu vận hành thực tế.
"Câu hỏi cuối cùng không phải là tài sản trí tuệ có định giá được hay không, mà là chúng ta đã tạo đủ dữ liệu để giá trị đó được nhận diện, kiểm chứng và thị trường chấp nhận hay chưa", ThS. Đinh Thị Hà đúc kết.
Bên cạnh bài toán định giá và bảo hộ, hội thảo cũng chỉ ra vai trò "cầu nối" không thể thiếu của các tổ chức trung gian như sàn giao dịch công nghệ, Trung tâm Đổi mới sáng tạo, Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp....
Đại diện Trung tâm Thúc đẩy phát triển thị trường Khoa học & Công nghệ, Cục Đổi mới sáng tạo, ông Nguyễn Văn Thành đánh giá hệ thống trung gian tại Việt Nam đã hình thành nhưng năng lực hoạt động chưa đồng đều, kết nối còn phân tán và dữ liệu công nghệ chưa được chuẩn hóa, liên thông. Nhiều hoạt động kết nối mới chỉ dừng ở mức trao đổi thông tin ban đầu chứ chưa tiến tới hợp tác chuyển giao thực tế. Với việc Luật số 93/2025/QH15 chính thức mở đường (cho phép trao quyền cho tổ chức chủ trì, tạo động lực phân chia lợi nhuận cho tác giả và bên môi giới), các tổ chức trung gian cần chuyển mình theo hướng chuyên nghiệp hóa: hỗ trợ làm rõ nhu cầu, đánh giá công nghệ, đồng hành thử nghiệm (PoC) và tư vấn pháp lý - tài chính.
Ở góc độ hạ tầng công nghệ hỗ trợ cho hoạt động R&D, TS. Trần Thế Trung - Viện trưởng Viện nghiên cứu Công nghệ FPT, Phó giám đốc Khối sản phẩm AI, FPT Smart Cloud, Tập đoàn FPT khẳng định: Trí tuệ nhân tạo (AI), Cloud Computing, IoT và Big Data chính là những công cụ hạ tầng cốt lõi giúp Việt Nam nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo để vượt bẫy thu nhập trung bình.
Để hiện thực hóa điều này, FPT đã đầu tư xây dựng tổ hợp hạ tầng công nghệ toàn diện. Nổi bật là hệ thống FPT AI Factory được trang bị các dòng GPU NVIDIA tiên tiến nhất (HGX B300, H200, H100), kết hợp cùng nền tảng FPT Token Factory. Hạ tầng này cho phép rút ngắn tối đa quy trình từ nghiên cứu, thử nghiệm bản sao số (Digital Twin), đánh giá PoC cho đến sản xuất thương mại. Đến nay, hệ sinh thái AI của FPT đã cung cấp 43 dịch vụ, thúc đẩy hơn 20 startup AI, thu hút hơn 18.800 nhà nghiên cứu/phát triển và hỗ trợ xây dựng trên 60 mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).
Hội thảo “Kết nối công nghệ và đổi mới sáng tạo” đã phác họa một bức tranh toàn cảnh và thẳng thắn về thương mại hóa công nghệ tại Việt Nam. Muốn đưa các kết quả nghiên cứu bước ra khỏi phòng thí nghiệm thành công, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ: nâng cao nhận thức chuẩn xác về sở hữu trí tuệ, minh bạch và chuẩn hóa dữ liệu để định giá tài sản trí tuệ, phát triển mạng lưới trung gian chuyên nghiệp và đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng tính toán hiện đại.
