Phóng viên:Hội nghị Điều Quốc tế Việt Nam lần thứ 15 năm 2026 lần đầu tiên tổ chức phiên thảo luận riêng về chế biến sâu. Trong bối cảnh các nước châu Phi đang gia tăng năng lực chế biến điều nhân, ông đánh giá thế nào về hướng đi này của ngành điều Việt Nam?
Ông Ôn Dân Khương:Trước đây, hội nghị điều quốc tế thường chỉ có hai phiên thảo luận chính là điều nhân xuất khẩu và điều thô nhập khẩu. Tuy nhiên, theo thời gian, Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) nhận thấy ngành điều cần có những bước đi mới để duy trì vị thế cạnh tranh.
Việt Nam vẫn là quốc gia xuất khẩu điều nhân lớn nhất thế giới, nhưng đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng tăng từ các nước châu Phi. Những quốc gia này có lợi thế về nguồn nguyên liệu tại chỗ và đang phát triển các nhà máy chế biến, từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường điều nhân toàn cầu.
Nếu tiếp tục đi theo hướng cạnh tranh về giá, Việt Nam sẽ gặp bất lợi vì nguồn nguyên liệu nằm ngay tại các nước châu Phi. Về lâu dài, nguy cơ không chỉ là mất lợi thế về giá mà còn có thể bị thu hẹp thị phần xuất khẩu điều nhân.
Vì vậy, Việt Nam cần đi trước một bước, chuyển sang sản xuất những sản phẩm có giá trị cao hơn, đặc biệt là chế biến sâu. Trong khi các nước châu Phi đang xây dựng nền tảng sản xuất điều nhân, Việt Nam đã có khoảng 20 năm hoàn thiện lĩnh vực này. Đây là thời điểm thích hợp để ngành điều chuyển sang một nấc thang phát triển mới.
Phóng viên:Chế biến sâu đang được xem là hướng đi để gia tăng giá trị cho ngành điều, bởi chế biến thô không còn là lợi thế cạnh tranh như trước. Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam cần làm gì để chuyển dịch thành công?
Ông Ôn Dân Khương:Khi một doanh nghiệp nước ngoài như chúng tôi đầu tư vào Việt Nam, chúng tôi hiểu rằng không thể cạnh tranh trực tiếp với những doanh nghiệp nhỏ trong nước về chi phí. Doanh nghiệp lớn có cơ cấu chi phí khác, nên nếu chỉ cạnh tranh bằng giá thì rất khó.
Theo tôi, điều quan trọng nhất để thành công trong chế biến sâu là phải hiểu văn hóa và thị hiếu của người tiêu dùng tại những thị trường mà doanh nghiệp muốn xuất khẩu.
Tôi thường lấy ví dụ về món phở Việt Nam ở nước ngoài. Nhiều người Việt khi sang châu Âu thường nhận xét rằng phở ở đó không ngon như trong nước. Lý do là người bán có thể không phải người Việt và chưa hiểu đúng hương vị, cách chế biến của món ăn này nhưng họ đang bán phở ở nước ngoài và khẩu vị cũng phải theo đúng nơi họ đang kinh doanh.
Sản phẩm điều chế biến sâu cũng tương tự. Muốn bán được ở nước ngoài, doanh nghiệp phải hiểu người tiêu dùng tại thị trường đó thích khẩu vị nào, mẫu mã, cách đóng gói ra sao và mức giá nào họ có thể chấp nhận.
Tôi sống từ nhỏ ở Canada, sau đó về Việt Nam đầu tư nên có cơ hội hiểu cả hai thị trường. Đây là lợi thế giúp chúng tôi nhận biết người tiêu dùng nước ngoài cần gì. Không thể chỉ vì Nhà nước khuyến khích chế biến sâu mà doanh nghiệp lập tức đầu tư sản xuất khi chưa biết sẽ bán sản phẩm cho ai.
Chế biến sâu đòi hỏi đầu tư rất lớn, không chỉ máy móc, nhà xưởng mà còn có nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D), marketing, xây dựng thị trường và hệ thống phân phối.
Công ty chúng tôi hiện có sáu nhân sự chuyên trách R&D. Chi phí tiền lương cho những nhân viên làm ở lĩnh vực này tổng cộng khoảng 300.000 USD/tháng. Đó là chưa kể chi phí marketing, có thể lên đến hàng trăm nghìn USD mỗi quý.
Muốn làm chế biến sâu một cách bài bản, doanh nghiệp phải chuẩn bị nguồn vốn lên đến hàng triệu USD. Đây là lý do tôi cho rằng chính sách khuyến khích của Nhà nước là cần thiết nhưng chưa đủ. Bên cạnh định hướng, cần có cơ chế hỗ trợ tài chính thực chất để doanh nghiệp có điều kiện đầu tư.
Phóng viên:Với thực tế phần lớn doanh nghiệp điều Việt Nam có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, nếu yêu cầu đầu tư lớn như vậy thì làm thế nào để họ có thể tham gia vào lĩnh vực chế biến sâu?
Ông Ôn Dân Khương:Tôi cho rằng có thể tham khảo mô hình “Mỗi tỉnh một sản phẩm” mà Thái Lan đã triển khai từ hơn 20 năm trước.
Theo đó, Nhà nước tập trung nguồn lực phát triển một số sản phẩm đặc trưng tại từng địa phương. Chẳng hạn, một tỉnh tập trung phát triển sản phẩm xoài, tỉnh khác phát triển gạo thơm Jasmine. Khi có sự tập trung về nguồn lực, sản phẩm sẽ có điều kiện được đầu tư bài bản hơn.
Việt Nam cũng có những sản phẩm đặc trưng như gạo ST25. Tuy nhiên, tên gọi ST25 phổ biến trong nước nhưng chưa chắc người tiêu dùng nước ngoài đã biết đó là sản phẩm gì. Muốn đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế, cần xây dựng thương hiệu, cách định vị và thông điệp marketing để người tiêu dùng hiểu được nguồn gốc, đặc tính và giá trị của sản phẩm.
Vì vậy, chuyển đổi sản xuất không đơn thuần là thay đổi công nghệ hay tạo thêm sản phẩm mới. R&D và marketing là hai yếu tố đặc biệt quan trọng.
Tôi đề xuất Nhà nước có thể hỗ trợ một doanh nghiệp trong lĩnh vực chế biến sâu, tạo điều kiện để doanh nghiệp này có đủ tiềm lực kinh tế và công nghệ phát triển sản phẩm. Chẳng hạn, mô hình hợp tác đầu tư với tỷ lệ vốn Nhà nước 50%, doanh nghiệp tư nhân 50% có thể được nghiên cứu áp dụng.
Khi có một doanh nghiệp đủ mạnh đi tiên phong, những doanh nghiệp nhỏ hơn có thể học hỏi, tham gia vào chuỗi cung ứng và từng bước phát triển theo.
Phóng viên:Hiện nay, một số doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu đầu tư vào chế biến sâu. Ông đánh giá thế nào về khả năng phát triển của lĩnh vực này?
Ông Ôn Dân Khương:Tôi biết Công ty Hoàng Sơn từng đến nhà máy của chúng tôi tham quan và học hỏi khi bắt đầu đầu tư vào chế biến sâu. Họ đã tham khảo mô hình sản xuất của chúng tôi, nhưng không thể sao chép hoàn toàn mà chỉ có thể tiếp thu một phần, sau đó phát triển sản phẩm theo hướng riêng. Hiện doanh nghiệp này cũng đã bắt đầu đưa sản phẩm ra thị trường.
Tôi cho rằng Việt Nam có nhiều điều kiện để phát triển chế biến sâu. Doanh nghiệp trong nước đã tích lũy kinh nghiệm sản xuất, có nền tảng công nghệ và hiểu biết về ngành điều. Tuy nhiên, để thành công, cần có chiến lược thị trường rõ ràng, nguồn vốn và năng lực nghiên cứu sản phẩm.
Phóng viên:Với kinh nghiệm nhiều năm trong ngành điều, ông nhìn nhận thế nào về sự cạnh tranh của các nước châu Phi và triển vọng của ngành điều Việt Nam?
Ông Ôn Dân Khương:Không nên quá lo ngại trước sự phát triển của ngành điều châu Phi. Các nước này có lợi thế rất lớn về nguồn nguyên liệu, nhưng để đạt được trình độ chế biến như Việt Nam hiện nay thì còn cần thời gian.
Ngành điều Việt Nam đã có hơn 30 năm phát triển, tích lũy kinh nghiệm, công nghệ và hệ thống máy móc. Đây là những lợi thế không thể có được chỉ sau một vài năm đầu tư.
Tại hội nghị, đại diện một số nước châu Phi cũng chia sẻ rằng họ vừa xem Việt Nam là đối tác thân thiết, vừa là đối thủ cạnh tranh đáng chú ý, bởi doanh nghiệp Việt Nam có máy móc và kinh nghiệm chế biến. Trong khi đó, họ có lợi thế về nguồn nguyên liệu dồi dào.
Thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã sang châu Phi đầu tư nhà máy. Điều này cho thấy quan hệ giữa hai bên không chỉ là cạnh tranh mà còn có thể bổ sung lợi thế cho nhau.
Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tránh đầu tư theo phong trào. Nếu những nhà máy nhỏ hoặc hợp tác xã chế biến điều nhân không có lợi nhuận, họ có thể phải đóng cửa và chuyển sang ngành nghề khác.
Câu chuyện cây điều và cây sầu riêng ở Bình Phước là một ví dụ. Khi giá điều khoảng 38.000 đồng/kg, trong khi sầu riêng đạt 85.000 đồng/kg, nhiều nông dân có xu hướng chặt cây điều để chuyển sang trồng sầu riêng. Nhưng nếu vài năm sau giá sầu riêng giảm còn 25.000 đồng/kg, trong khi giá điều tăng trở lại, họ lại có thể tiếp tục chuyển đổi cây trồng.
Nông dân thường lựa chọn cây trồng dựa trên hiệu quả kinh tế trước mắt. Vì vậy, nếu không có định hướng và quy hoạch dài hạn, sản xuất nông nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng phát triển nóng rồi lại thu hẹp.
Phóng viên:Trân trọng cảm ơn ông đã dành thời gian trao đổi!
