Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026 – VAW 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Hội Luật gia Việt Nam tổ chức, sáng ngày 26/5 đã diễn ra Hội thảo "Giải quyết Tranh chấp Thương mại Quốc tế trong bối cảnh Thương mại Toàn cầu biến động - Các xu hướng và Định vị vai trò của Việt Nam"
Nhiều thách thức
Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS.TS. Lê Hồng Hạnh – Chủ tịch VIAC nhấn mạnh, thế giới đang bước vào một thời điểm đặc biệt khi kiến trúc thương mại toàn cầu đang được định hình lại bởi cạnh tranh địa chính trị, sự tái cơ cấu nhanh chóng của chuỗi cung ứng toàn cầu và sự trỗi dậy mạnh mẽ của công nghệ.
Đặc biệt ở giai đoạn hiện nay, những biến động địa chính trị và kinh tế toàn cầu đang diễn ra với tần suất dày đặc và độ phức tạp chồng lớp hiếm thấy. Sự đứt gãy của các chuỗi cung ứng truyền thống cùng với xu hướng gia tăng các hàng rào bảo hộ thương mại đã tạo nên một môi trường cạnh tranh khốc liệt hơn.
Những thay đổi đó kéo theo sự gia tăng về tính phức tạp, quy mô giá trị, sự đa dạng về tài sản, dịch vụ trong các giao dịch xuyên biên giới. Đồng hành với những biến động này là những rủi ro tiềm ẩn các tranh chấp cần được giải quyết nhanh, hiệu quả và công bằng.
Trong các yếu tố tạo thành thể chế thương mại toàn cầu hay thương mại khu vực, thể chế ở mỗi quốc gia có sự hiện diện của cơ chế giải quyết tranh chấp.
“Thế giới hiện nay không còn nhìn nhận giải quyết tranh chấp là khâu cuối của hoạt động đầu tư, kinh doanh mà là chìa khóa giải phóng nguồn lực, là yếu tố thể hiện năng lực cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia”, Chủ tịch VIAC nhấn mạnh.
Đồng thời khẳng định, trong bối cảnh đó, sự phát triển của trọng tài thương mại và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) nổi lên như là một nhu cầu ngày càng lớn của mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam.
“Cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư mong muốn và đòi hỏi các cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt, hiệu quả, chuyên nghiệp và phù hợp hơn với những biến động của nền thương mại quốc tế hiện đại”, GS,TS. Lê Hồng Hạnh phát biểu.
“Cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài của Việt Nam đã có thay đổi nhiều trong những năm qua, đặc biệt là cơ chế pháp lý. Điều này cho thấy tham vọng lớn của Việt Nam trở thành trung tâm trọng tài uy tín của khu vực và quốc tế. Nếu so sánh VIAC với các Trung tâm trọng tài khác như SIAC hay HKAC, VIAC đang có nhiều lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên để trở thành trung tâm giải quyết tranh chấp uy tín của khu vực và quốc tế, Việt Nam có nhiều việc cần phải làm, trong đó nổi lên là vấn đề công nhận và thi hành phán quyết của trọng tài. Việt Nam cần tiếp cận cởi mở, minh bạch theo tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời cần nguồn lực được đào tạo để đáp ứng vai trò đó. Khi các bên có niềm tin, tôi tin tưởng Việt Nam sớm đạt được mục tiêu ...Ông Christopher Wing TO – Chuyên gia độc lập
Nhấn mạnh Việt Nam đang đứng ở trung tâm của những chuyển động này, Chủ tịch VIAC cho biết, với nền kinh tế đã vượt mốc 500 tỷ USD và triển vọng tăng trưởng thuộc hàng năng động nhất châu Á, Việt Nam không chỉ là người quan sát mà là chủ thể tích cực tham gia vào sự thay đổi toàn cầu.
“Sự gia tăng đầu tư nước ngoài, chiều sâu của các quan hệ thương mại cũng kéo theo sự gia tăng về quy mô và mức độ phức tạp của tranh chấp thương mại đặt ra yêu cầu ngày càng cao hơn đối với các cơ chế giải quyết tranh chấp: phải hiệu quả, linh hoạt và có khả năng tạo ra những kết quả không chỉ đúng về pháp lý mà còn có ý nghĩa thương mại thực tiễn”, Chủ tịch VIAC khẳng định.
Đồng thời cho rằng, để Việt Nam từng bước trở thành một địa điểm giải quyết tranh chấp có uy tín và năng lực cạnh tranh trong khu vực, vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục được quan tâm hoàn thiện. Điều đó không chỉ liên quan đến khuôn khổ pháp luật về trọng tài và ADR, mà còn gắn với với nhiều yếu tố thể chế về giải quyết tranh chấp, đặc biệt là tài phán tư pháp.
Hướng tới Trung tâm giải quyết tranh chấp uy tín của khu vực và quốc tế
Nhìn lại chặng đường hơn 15 năm thi hành Luật Trọng tài thương mại năm 2010, ông Bạch Quốc An - Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế, Bộ Tư pháp đánh giá: Việt Nam từng bước thiết lập khuôn khổ pháp lý quan trọng cho hoạt động giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án tại Việt Nam, đưa trọng tài từ chỗ là một phương thức "thay thế" mang tính sơ khởi, ngày nay, trọng tài và ADR đã trở thành một trụ cột không thể thiếu bảo vệ tính an toàn pháp lý cho dòng vốn đầu tư và dòng chảy thương mại của quốc gia.
“Việc phát triển trọng tài và ADR còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giảm tải áp lực cho hệ thống Tòa án. Thực tiễn quốc tế cho thấy tại nhiều quốc gia phát triển, một tỷ lệ rất lớn các tranh chấp thương mại và đầu tư được giải quyết thông qua trọng tài và hòa giải thay vì đưa ra xét xử tại Tòa án. Điều này giúp hệ thống Tòa án tập trung nguồn lực cho các vụ việc công, hình sự, hành chính hoặc các tranh chấp dân sự có tính xã hội cao hơn”- Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế, Bộ Tư pháp nhấn mạnh.
Điểm lại những yếu tố “thiên thời, địa lợi và nhân hòa”, cho việc giải quyết tranh chấp bằng phương thức trọng tài, ông Bạch Quốc An cho rằng, để đưa Việt Nam trở thành một trung tâm giải quyết tranh chấp uy tín của khu vực, đưa Việt Nam trở thành một thị trường lớn về trọng tài và ADR, Việt Nam cần tập trung vào 5 vấn đề lớn:
Thứ nhất, thay đổi về tư duy. Theo đó Trọng tài và Hòa giải không phải là đối thủ cạnh tranh của Tòa án, mà là người bạn đồng hành.
“Tôi mong muốn các luật sư cần hướng dẫn, khuyến khích và tư vấn cho khách hàng của mình tận dụng và ưu tiên tối đa cho hòa giải trong bất kỳ giai đoạn nào của quá trình giải quyết tranh chấp. Đồng thời tránh “tòa án hóa” tố tụng trọng tài, bảo đảm đúng bản chất hiệu quả, tiết kiệm, nhanh chóng của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài”, ông An bày tỏ.
Thứ hai, chủ động làm chủ công nghệ và các chuẩn mực mới trong việc áp dụng công nghệ số, trong đó có giải quyết tranh chấp trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo...
Điều này đòi hỏi không chỉ các luật sư, trọng tài viên mà ngay cả các trung tâm trọng tài hiện nay cũng cần phải đầu tư nhiều hơn vào việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động giải quyết tranh chấp.
“Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội để tăng cường vai trò và sự tham gia trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế. Với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển của thị trường pháp lý và ADR trong nước, Việt Nam có điều kiện thuận lợi để tiếp tục nâng cao năng lực thể chế, chất lượng nguồn nhân lực và mức độ tham gia vào các tiến trình xây dựng pháp luật thương mại quốc tế. Quá trình đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan nhà nước, cộng đồng luật gia, luật sư, trọng tài viên, hòa giải viên và cộng đồng doanh nghiệp.Bà Nguyễn Thị Hồng Quyên – Trợ lý Vụ trưởng Vụ Luật pháp và Điều ước quốc tế, Bộ Ngoại giao
Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Theo đó, để bứt tốc đòi hỏi chất lượng, uy tín của một trung tâm trọng tải phụ thuộc vào danh tiếng của từng trọng tài viên.
"Tính độc lập, khách quan, vô tư và sự am hiểu chuyên sâu, nhất là trong các lĩnh vực mới là chìa khóa vàng cho sự thành công. Vì vậy chúng ta cần nhiều hơn nữa các chuyên gia pháp lý Việt Nam có tên trên bản đồ trọng tải quốc tế", ông An lưu ý.
Thứ tư, cần tăng cường quốc tế hóa hoạt động trọng tài tại Việt Nam thông qua việc thu hút trọng tài viên quốc tế, thúc đẩy sử dụng tiếng Anh trong tố tụng trọng tài quốc tế và tăng cường hợp tác với các tổ chức trọng tải quốc tế lớn.
Thứ năm, các cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục đồng hành với đội ngũ luật sư, trọng tài viên, hòa giải viên trong việc hoàn thiện khung khổ pháp lý, xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa Tòa án và Trọng tài trong việc hỗ trợ và giám sát hoạt động trọng tài nhằm xây dựng một môi trường pháp lý minh bạch, tiên lượng được, nơi mà các phán quyết trọng tài hợp pháp được tôn trọng và thực thi một cách nghiêm túc nhất.
“Cơ hội đang ở ngay trước mắt. Thể chế đã mở đường, thị trường đã sẵn sảng, năng lực của trọng tài viên đã hội tụ đủ. Đây chính là thời điểm không thể tốt hơn để trọng tài & ADR Việt Nam bứt tốc, khẳng định vị thế và vươn tầm cao mới”, Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế, Bộ Tư pháp nhấn mạnh.
Trong khuôn khổ hội thảo cũng diễn ra Lễ ký kết Thỏa thuận hợp tác (MOU) giữa VIAC với các tổ chức trọng tài quốc tế, bao gồm: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC), Hội đồng Trọng tài Thương mại Hàn Quốc (KCAB) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Myanmar (MIAC).
Hoạt động này tiếp tục khẳng định nỗ lực mở rộng mạng lưới hợp tác quốc tế của VIAC, thúc đẩy kết nối với cộng đồng trọng tài khu vực và quốc tế, đồng thời góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.
