Thông tin được đưa ra tại hội thảo khoa học quốc gia “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” diễn ra ngày 26/5.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và internet vạn vật phát triển mạnh mẽ, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà đã trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia, tự chủ chiến lược và an ninh phát triển.
Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là lựa chọn chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của đất nước. Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục khẳng định yêu cầu đổi mới mô hình phát triển theo hướng hiện đại, xanh, số và dựa trên tri thức; lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ yếu để phát triển nhanh và bền vững.
Mô hình tăng trưởng hiện tại dần chạm tới giới hạn
Tại hội thảo, nhiều chuyên gia nhìn nhận Việt Nam đã đạt được những thành tựu phát triển nổi bật sau gần 40 năm đổi mới. Theo ông Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Việt Nam từng bước định hình mô hình phát triển mang bản sắc riêng, lấy con người làm trung tâm, hướng tới phát triển bao trùm và bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau. Người dân vừa là chủ thể tham gia, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển.
Ông Nguyễn Xuân Thắng cho rằng mô hình phát triển của Việt Nam trong thế kỷ XXI là sự kết hợp hài hòa giữa kiên định và đổi mới, giữa ổn định và phát triển, giữa tăng trưởng nhanh với phát triển bền vững; giữa độc lập tự chủ với hội nhập quốc tế sâu rộng; giữa hiện đại hóa với gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Tuy nhiên, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cũng chỉ rõ, trong thời gian dài, mô hình tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào vốn, tài nguyên thiên nhiên và lao động kỹ năng thấp. Đây là nguyên nhân khiến các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần chạm tới giới hạn. Vì vậy, Đại hội XIV của Đảng đã xác định yêu cầu chuyển đổi mạnh sang mô hình tăng trưởng lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị hiện đại làm động lực chính.
Theo ông Nguyễn Xuân Thắng, mô hình tăng trưởng mới không chỉ trả lời câu hỏi nền kinh tế tăng trưởng bằng cách nào, mà còn phải giải quyết vấn đề tăng trưởng để làm gì, tăng trưởng cho ai và theo hệ giá trị xã hội nào. Mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là GDP hay tốc độ tăng trưởng, mà còn là chất lượng sống, mức độ hạnh phúc và cơ hội phát triển của người dân.
Đồng quan điểm, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đánh giá, Việt Nam đã đạt được thành tựu phát triển “chưa từng có tiền lệ” khi vừa duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, vừa đưa hàng triệu người thoát nghèo trong khoảng thời gian tương đối ngắn.
Tuy nhiên, theo bà Francesca Nardini, mô hình phát triển dựa trên xuất khẩu cùng lợi thế lao động giá rẻ đã phát huy hiệu quả trong nhiều năm qua nhưng sẽ khó tiếp tục tạo ra mức tăng trưởng hai con số trong tương lai.
“Điều đó đòi hỏi Việt Nam phải bước vào một giai đoạn chuyển đổi mới, đưa nền kinh tế lên một cấp độ phát triển cao hơn”, bà Francesca Nardini nói.
Đại diện UNDP cũng chỉ ra hàng loạt thách thức mang tính cơ cấu mà Việt Nam đang đối mặt như hiện tượng “missing middle” - thiếu hụt doanh nghiệp quy mô trung bình có khả năng dẫn dắt tăng trưởng; khoảng cách công nghệ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa; hạn chế trong liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học và Nhà nước; mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) hiện vẫn khiêm tốn…
Bên cạnh đó, hoạt động nghiên cứu và phát triển của Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể với quá trình thương mại hóa sản phẩm. Hệ sinh thái sở hữu trí tuệ, vai trò của khu vực tư nhân trong nghiên cứu và khả năng khuếch tán đổi mới sáng tạo ra toàn bộ nền kinh tế vẫn cần tiếp tục được củng cố mạnh mẽ hơn.
Đề xuất đổi mới mô hình phát triển dựa trên tri thức và công nghệ
Từ những thách thức đặt ra, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần nhanh chóng chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa trên tri thức, công nghệ, dữ liệu và nhân lực.
Dẫn lại quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ông Nguyễn Thanh Nghị cho biết, đất nước đang đứng trước cơ hội lịch sử để bước vào “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, trong đó yêu cầu đặt ra là phải đổi mới căn bản mô hình phát triển, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm nền tảng và động lực chủ yếu.
Theo ông Nguyễn Xuân Thắng, đổi mới mô hình phát triển không chỉ là đổi mới kinh tế mà còn là đổi mới tổng thể tư duy phát triển, phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia, tổ chức xã hội và cách thức huy động, phân bổ nguồn lực. Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị quốc gia kiến tạo phát triển. Nhà nước không làm thay thị trường nhưng phải chủ động tạo lập thể chế, phát triển hạ tầng, dữ liệu và môi trường cạnh tranh lành mạnh, đồng thời xử lý các thất bại của thị trường và bảo đảm công bằng xã hội.
Một trong những nội dung được Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đặc biệt nhấn mạnh là vai trò trung tâm của con người trong mô hình phát triển mới. Theo đó, con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực và động lực nội sinh của phát triển. Việt Nam cần xây dựng con người mới trong thế kỷ XXI với tinh thần yêu nước, ý thức công dân, tư duy đổi mới sáng tạo, kỹ năng số và năng lực học tập suốt đời.
Về phía UNDP, bà Francesca Nardini cho rằng, để đổi mới mô hình tăng trưởng thành công, Việt Nam cần tập trung vào 3 nhóm giải pháp chính:
Thứ nhất, nâng cao năng lực cho doanh nghiệp trong nước và tăng cường kết nối với khu vực FDI, giúp doanh nghiệp Việt đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, năng suất và chất lượng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao..
Thứ hai, thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa, đòi hỏi sự liên kết xuyên suốt giữa nghiên cứu, tài chính, thương mại hóa và mở rộng thị trường. Điều này cũng cần nỗ lực củng cố hệ thống sở hữu trí tuệ, tăng cường vai trò của trường đại học và phát triển các mô hình thương mại hóa công nghệ hiệu quả hơn.
Thứ ba, vai trò của các yếu tố nền tảng như hạ tầng năng lượng. Bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, có khả năng chi trả và hiện đại hóa lưới điện sẽ là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đại diện UNDP cũng cho rằng Chính phủ không chỉ đóng vai trò quản lý mà cần trở thành lực lượng dẫn dắt chiến lược và thúc đẩy quá trình chuyển đổi.
“Thách thức không chỉ nằm ở việc phổ cập đổi mới sáng tạo, mà còn là xây dựng được một hệ sinh thái có khả năng mở rộng và khuếch tán đổi mới sáng tạo trên toàn nền kinh tế”, đại diện UNDP nhấn mạnh.
Các chuyên gia tại hội thảo đều cho rằng, đổi mới mô hình phát triển đất nước không đơn thuần là thay đổi về kỹ thuật kinh tế, mà là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị, thể chế và văn hóa. Cùng với việc đặt con người làm trung tâm, sự quyết liệt chuyển đổi dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ là "chìa khóa" đưa Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn tới.
