Hiệu quả này được thể hiện qua một con số đáng chú ý. Tại sự kiện Chuyển đổi số ngành Ngân hàng 2026, Thiếu tướng Vũ Văn Tấn, Cục trưởng Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an, cho biết việc tăng cường các biện pháp xác thực, cùng sự phối hợp liên ngành đã góp phần giảm 62% tình hình tội phạm lừa đảo. Con số này cho thấy một khía cạnh quan trọng của chuyển đổi số, càng số hóa sâu, ngân hàng càng có thêm công cụ để chủ động phòng ngừa tội phạm.
Dữ liệu trở thành lớp phòng thủ
Trong hoạt động ngân hàng truyền thống, việc xác minh khách hàng và kiểm tra giao dịch phụ thuộc nhiều vào giấy tờ, quy trình thủ công và khả năng xử lý của con người. Đây là những điểm mà tội phạm có thể tìm cách lợi dụng, từ sử dụng giấy tờ giả, thuê người đứng tên tài khoản đến chiếm đoạt thông tin đăng nhập để thực hiện giao dịch.
Chuyển đổi số đã, đang thay đổi căn bản cách thức này. Thay vì chỉ dựa vào một loại giấy tờ tại một thời điểm, ngân hàng có thể đối chiếu danh tính với nhiều nguồn dữ liệu, kết hợp các phương thức xác thực và theo dõi hành vi giao dịch trên môi trường số.
Theo Thiếu tướng Vũ Văn Tấn, ngành Ngân hàng đã sớm tham gia nghiên cứu, khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư ngay từ năm 2020, khi Bộ Công an triển khai cơ sở dữ liệu này. Những thử nghiệm ban đầu như sử dụng căn cước để thực hiện giao dịch rút, nộp tiền tại Kiosk đã mở đường cho việc đưa dữ liệu định danh vào các quy trình nghiệp vụ ngân hàng. Khi VNeID được hình thành và phát triển, phạm vi ứng dụng tiếp tục được mở rộng, trong đó có mở tài khoản và khai thác dữ liệu phục vụ chấm điểm.
Đây là bước tiến quan trọng của ngành Ngân hàng trong ứng dụng công nghệ. Bởi trong cuộc chiến chống tội phạm trên môi trường số, xác định đúng người đang thực hiện giao dịch chính là tuyến phòng thủ đầu tiên.
Từ xác thực khách hàng, công nghệ tiếp tục mở rộng sang kiểm soát giao dịch. Khi dữ liệu được làm sạch, chuẩn hóa và kết nối, ngân hàng có thể nhận diện tốt hơn những dấu hiệu bất thường, thay vì chỉ nhìn vào một giao dịch đơn lẻ.
Sự phối hợp giữa ngành Ngân hàng, Bộ Công an và các doanh nghiệp viễn thông trong đối soát dữ liệu ngân hàng với dữ liệu thuê bao di động là một ví dụ. Theo Thiếu tướng Vũ Văn Tấn, quá trình này góp phần nâng cao khả năng xác minh khách hàng và bảo đảm an toàn giao dịch.
Như vậy, giá trị của chuyển đổi số không chỉ nằm ở việc số hóa các dịch vụ ngân hàng, giúp khách hàng giao dịch nhanh chóng và thuận tiện hơn, mà nằm ở khả năng kết nối, khai thác dữ liệu để xác thực chính xác khách hàng và nhận diện rủi ro tốt hơn.
Từ xác thực danh tính đến phát hiện bất thường
Tội phạm tài chính ngày càng chuyển từ việc giả mạo giấy tờ sang khai thác thông tin cá nhân, tài khoản và tâm lý của người dùng. Vì vậy, một hệ thống phòng thủ hiệu quả cũng phải chuyển từ cách tiếp cận xác minh một lần sang giám sát liên tục.
Trong môi trường số, ngân hàng kết hợp nhiều lớp xác thực như căn cước, sinh trắc học, thiết bị, thông tin thuê bao và hành vi giao dịch. Với những giao dịch có dấu hiệu bất thường, hệ thống có thể yêu cầu khách hàng xác minh bổ sung hoặc tạm thời ngăn giao dịch để kiểm tra.
Đây là điểm khác biệt quan trọng so với phương thức phòng chống gian lận truyền thống. Nếu trước đây việc xử lý thường bắt đầu khi khách hàng đã phản ánh mất tiền, thì nay, công nghệ cho phép ngân hàng nhận diện rủi ro trước khi tiền được chuyển đi.
Việc các ngân hàng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Big Data và các công cụ phân tích dữ liệu đã giúp nâng cao năng lực này. Hệ thống không chỉ xem xét giá trị một giao dịch mà còn có thể phân tích tần suất, thời điểm, thiết bị, hành vi và mối liên hệ giữa các giao dịch để tìm ra những dấu hiệu khác thường.
Từ đó, phân tích dữ liệu và xác thực nhiều lớp giúp ngân hàng nhận diện các dấu hiệu bất thường, phát hiện những hành vi gian lận mà phương thức kiểm tra thủ công từng giao dịch khó có thể nhận ra.
Con số giảm 62% tình hình tội phạm lừa đảo mà Thiếu tướng Vũ Văn Tấn đề cập chính là minh chứng cho cách tiếp cận này. Việc tăng cường các biện pháp xác thực đã tạo thêm lớp bảo vệ cho khách hàng, góp phần hạn chế các hành vi lừa đảo.
Cuộc chiến mới không chỉ nằm ở công nghệ
Dù những lớp phòng thủ công nghệ ngày càng được củng cố, tội phạm cũng có xu hướng tìm đến mắt xích yếu hơn, chính người sử dụng.
Thiếu tướng Vũ Văn Tấn lưu ý tình trạng người dân tự bán hoặc cung cấp dữ liệu cá nhân cho các đối tượng xấu. Khi dữ liệu định danh, tài khoản hoặc thông tin cá nhân bị chia sẻ tùy tiện, ngay cả một hệ thống công nghệ được bảo vệ tốt cũng có thể bị đặt trước những rủi ro mới.
Điều đó cho thấy bài toán chống tội phạm trong ngân hàng số không thể giải quyết chỉ bằng việc đầu tư thêm công nghệ. Cùng với hạ tầng số, cần nâng cao kỹ năng số và ý thức bảo vệ dữ liệu của người dân.
Đây cũng là lý do ngành Ngân hàng đang đẩy mạnh chương trình “Bình dân học vụ số”, hướng tới phổ cập kiến thức, kỹ năng công nghệ và xây dựng văn hóa số cho cán bộ, nhân viên và khách hàng. Trong đó, việc hướng dẫn sử dụng ngân hàng số an toàn, nhận diện các thủ đoạn lừa đảo, gian lận trên môi trường mạng và nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân được xem là một phần quan trọng.
Các ngân hàng cũng tăng cường truyền thông, tư vấn và hướng dẫn khách hàng sử dụng ứng dụng, dịch vụ tài chính số an toàn. Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa tại khu vực vùng sâu, vùng xa, nơi kỹ năng số còn hạn chế nhưng chuyển đổi số có thể tạo ra những thay đổi lớn về tiếp cận dịch vụ tài chính.
Như vậy, khách hàng không chỉ là người thụ hưởng thành quả chuyển đổi số mà còn trở thành một mắt xích trong hệ thống bảo vệ an toàn tài chính. Khi người dùng biết cách bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện dấu hiệu bất thường và chủ động xác minh trước các giao dịch, lớp phòng thủ công nghệ sẽ được củng cố thêm một bước.
Việc tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng các tiêu chuẩn thống nhất về định danh khách hàng điện tử cũng có ý nghĩa quan trọng. Thiếu tướng Vũ Văn Tấn cho biết Bộ Công an sẽ phối hợp với NHNN và Bộ Khoa học và Công nghệ hướng tới xây dựng bộ quy chuẩn chung về eKYC, vừa phù hợp với đặc thù trong nước vừa tiếp cận các chuẩn mực quốc tế. Xa hơn, mục tiêu không chỉ là kết nối các cơ sở dữ liệu riêng lẻ mà hình thành một hệ sinh thái dữ liệu có khả năng chia sẻ an toàn giữa ngân hàng và các lĩnh vực khác. Khi đó, dữ liệu có thể được khai thác đồng thời cho xác thực, đánh giá khách hàng, cung ứng dịch vụ và quản trị rủi ro.
Chuyển đổi số vì thế đang làm thay đổi cả cách hệ thống ngân hàng phục vụ khách hàng lẫn cách bảo vệ khách hàng. Từ dữ liệu dân cư, căn cước, VNeID đến sinh trắc học, xác thực và phân tích dữ liệu, mỗi bước số hóa đều có thể trở thành một lớp phòng thủ mới trước tội phạm tài chính.
Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng dữ liệu được quản trị tốt, sự phối hợp giữa các bộ, ngành và kỹ năng số của người dùng. Đây cũng là cơ sở để chuyển đổi số ngân hàng không dừng ở việc tạo ra những giao dịch nhanh hơn, thuận tiện hơn mà hướng tới một hệ thống tài chính an toàn và chủ động phòng ngừa rủi ro hơn.
