Chìa khóa tự chủ và hiện đại hóa
Một trong những áp lực lớn đối với báo chí truyền thống hiện nay là sự sụt giảm nghiêm trọng của các nguồn thu, đặc biệt là doanh thu quảng cáo trước sự bùng nổ của các nền tảng công nghệ xuyên biên giới. Báo chí sẽ khó hoàn thành xuất sắc sứ mệnh chính trị, văn hóa, tư tưởng nếu thiếu bệ đỡ tài chính vững chắc.
Có thể thấy, Luật Báo chí (sửa đổi) năm 2025 đã mang đến bước tiến lớn trong tư duy quản lý khi thiết lập các nguyên tắc rõ ràng về mô hình hoạt động và kinh tế báo chí.
Chia sẻ tại Tọa đàm “Những điểm mới trong Luật Báo chí sửa đổi năm 2025” diễn ra mới đây, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, Luật Báo chí (sửa đổi) năm 2025 đã mở rộng không gian hoạt động của báo chí, đặc biệt là trên môi trường số. Các kênh nội dung trên nền tảng số được công nhận là sản phẩm báo chí. Đáng chú ý là việc cho phép cơ quan báo chí tích hợp các dịch vụ trực tuyến trên sản phẩm báo chí theo quy định của Chính phủ. Điều này mở ra khả năng gia tăng giá trị cho sản phẩm báo chí, đồng thời, tạo thêm nguồn thu hợp pháp, góp phần giải quyết bài toán kinh tế báo chí.
Luật cũng bổ sung nhiều nguồn thu mới cho cơ quan báo chí, bao gồm khai thác bản quyền nội dung, hoạt động tài chính, cung cấp dịch vụ sự nghiệp công, thực hiện các chương trình, dự án được giao, cũng như các hoạt động hợp pháp khác. Đây là cơ sở pháp lý mang tính cởi trói, tạo điều kiện để báo chí từng bước tự chủ tài chính, phát triển bền vững.
Cùng với việc đa dạng hóa kinh doanh dịch vụ, cơ chế “đặt hàng báo chí” từ ngân sách Nhà nước cũng đang có những chuyển biến sâu sắc về chất. Bà Trần Thị Thu Hiền, Phó Trưởng phòng Thông tin Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ, trong bối cảnh bùng nổ thông tin, tư duy quản trị truyền thông cần thay đổi: Chuyển từ “đặt hàng nội dung” (chỉ đếm số lượng tin, bài) sang “đặt hàng hiệu quả truyền thông” với các chỉ số đo lường cụ thể (Media KPI) như mức độ tiếp cận, tương tác và tác động thay đổi nhận thức cộng đồng.
Thực tiễn đột phá tại Lào Cai là một minh chứng sống động. Từ việc chỉ chi khoảng 16 tỷ đồng/năm trong giai đoạn 2018-2019, Lào Cai đã tăng kinh phí đặt hàng lên gấp 10 lần, đạt hơn 162 tỷ đồng (giai đoạn 2020-2026). Quan điểm của địa phương là biến thông tin thành “hạ tầng mềm” của phát triển kinh tế - xã hội. Việc cung cấp nguồn lực tài chính ổn định, minh bạch thông qua các “hợp đồng trách nhiệm” đã giúp báo chí địa phương tinh gọn bộ máy, nhân lực giảm nhưng hiệu quả tăng, sản phẩm truyền thông ngày càng đa dạng, hiện đại. Báo chí không còn thụ động chờ giao nhiệm vụ, mà chủ động sáng tạo để đáp ứng yêu cầu đặt hàng.
Từ sự hiệu quả này, ý tưởng về việc thiết lập Quỹ hỗ trợ phát triển báo chí đã được đề xuất nhằm tạo điểm tựa đầu tư cho các sản phẩm công ích, chất lượng cao, mang tính dài hạn.
Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Tiến Thanh, Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nhận định, báo chí phải đóng vai trò như một không gian đối thoại giữa doanh nghiệp và xã hội. Bởi vậy, báo chí kinh tế không thể tồn tại chỉ bằng cách đưa tin hời hợt, mà phải là điểm tựa của sự thật dài hạn và trở thành một nhịp cầu kiến tạo niềm tin. Bởi vì nếu niềm tin mất đi, mọi nhịp cầu sẽ trở nên vô nghĩa.
Khi báo chí tạo ra một không gian đối thoại chân thực, giúp xã hội hiểu sâu hơn về quy luật vận hành của nền kinh tế, về động lực của phát triển, về những nguy cơ và rủi ro tiềm ẩn khi tăng tốc, về những hệ lụy của tăng trưởng nóng, thì đó là lúc báo chí khẳng định được giá trị cốt lõi. Chính giá trị tri thức đó sẽ mang lại nguồn thu bền vững, chân chính từ các đối tác doanh nghiệp. Giải tỏa thành công áp lực về nguồn thu chính là điều kiện tiên quyết giúp báo chí giảm thiểu sức ép “thương mại hóa”, từ đó tập trung nâng cao chất lượng nội dung.
Tấm khiên bảo vệ niềm tin xã hội
Nếu kinh tế báo chí tạo nên sức mạnh để tờ báo tồn tại và phát triển, thì đạo đức nghề nghiệp chính là nền móng giữ cho báo chí không chệch hướng. Dù được mở rộng không gian kinh tế đến đâu, không một cơ quan báo chí nào có thể phát triển nếu đánh mất đi tài sản quý giá nhất: Niềm tin của công chúng.
Sự bùng nổ của mạng xã hội khiến môi trường truyền thông trở nên phức tạp, nơi tin giả có thể lan nhanh hơn sự thật. Đối diện với thực tế này, ông Nguyễn Tiến Thanh nhấn mạnh, báo chí không thể đua tranh tốc độ bằng mọi giá với mạng xã hội, mà phải lấy độ tin cậy, tính chính thống làm lợi thế cạnh tranh. Một cây cầu nối liền doanh nghiệp và xã hội chỉ vững chắc khi nó được xây bằng sự độc lập và khách quan. Bài học từ một số giai đoạn thị trường biến động đã cho thấy, báo chí không thể là tiếng vang của lợi ích ngắn hạn, mà phải là điểm tựa của sự thật dài hạn.
Nhận thức rõ tính cấp bách này, Luật Báo chí (sửa đổi) năm 2025 đã thắt chặt các quy định về đạo đức nghề nghiệp, đồng thời siết chặt kỷ cương hoạt động trên không gian mạng. Điểm nổi bật là việc đề cao và trao thêm quyền hạn cho Hội Nhà báo Việt Nam. Hội có trách nhiệm và quyền hạn trong việc bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, nghiệp vụ báo chí cho hội viên; đồng thời có quyền kết luận hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, xử lý đối với hội viên vi phạm và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý các trường hợp liên quan. Đây là bước đi thiết thực, dùng sức mạnh pháp lý để làm trong sạch môi trường báo chí.
Ở khía cạnh phổ biến pháp luật, ông Trần Công Phàn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Luật gia Việt Nam cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác thông tin, tuyên truyền, đòi hỏi báo chí phải không ngừng đổi mới về tư duy, nội dung và phương thức hoạt động. Sự đổi mới này không phải là chạy theo thị hiếu giật gân, câu view, mà là việc nâng cao tính chuyên nghiệp, tính nhân văn. Báo chí cần phát huy vai trò là diễn đàn phản biện mang tính xây dựng, định hướng dư luận đi theo tinh thần thượng tôn pháp luật và tuân thủ các chuẩn mực đạo đức khắt khe của nghề.
Bổ sung cho luận điểm này, bà Đinh Quỳnh Anh, Phó Ban Nghiệp vụ và Truyền thông, Hội Nhà báo Việt Nam nhận định, trách nhiệm của báo chí chính thống trong kỷ nguyên số là phải kiên quyết đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững trận địa thông tin. Điều đó đòi hỏi các tác phẩm báo chí trong kỷ nguyên mới phải có giá trị cao hơn, chiều sâu hơn, đáp ứng tốt yêu cầu thông tin tuyên truyền; đồng thời, đội ngũ người làm báo cũng phải thay đổi mạnh mẽ, có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy đổi mới và đặc biệt là kỹ năng số.
Luật Báo chí sửa đổi đã bổ sung rõ nội dung đào tạo, bồi dưỡng công nghệ số như một yêu cầu bắt buộc đối với phát triển đội ngũ. Cùng với đó, đạo đức nghề nghiệp, tính khách quan, trung thực và trách nhiệm xã hội tiếp tục là những giá trị cốt lõi của người làm báo, là nền tảng để giữ vững niềm tin của công chúng.
Nhìn một cách tổng thể, mở rộng không gian phát triển kinh tế báo chí và tăng cường yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp là 2 khía cạnh biện chứng, gắn bó và làm tiền đề cho nhau trong sự nghiệp phát triển báo chí. Một cơ quan báo chí có nguồn lực kinh tế dồi dào, tự chủ được tài chính nhờ những cơ chế ưu việt như “đặt hàng truyền thông” hay đa dạng hóa dịch vụ nội dung số, sẽ có sức đề kháng cao nhất trước những cám dỗ vật chất, từ đó bảo vệ trọn vẹn sự liêm chính của ngòi bút. Ở chiều ngược lại, chính đạo đức nghề nghiệp trong sáng, tinh thần phụng sự xã hội và tính khách quan mới tạo ra uy tín, xây dựng được niềm tin bền vững từ công chúng và các đối tác. Niềm tin ấy chính là “nguồn vốn” quý giá nhất để báo chí tăng trưởng về kinh tế.
Luật Báo chí (sửa đổi) năm 2025, với tư duy cởi mở nhưng kiên quyết trong quản lý kỷ cương, hứa hẹn sẽ mở ra một thời kỳ phát triển rực rỡ. Nền Báo chí Cách mạng Việt Nam, với sự bứt phá từ sức mạnh kinh tế và cái gốc vững chãi của đạo đức nghề nghiệp, chắc chắn sẽ vươn lên trở thành một nền báo chí “chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”, xứng đáng với sứ mệnh tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
