Khi dòng tiền chuyển động bằng dữ liệu
Một nền kinh tế số không thể vận hành trên nền tảng của những dòng tiền chậm, thiếu dữ liệu và khó xác thực. Bởi vậy, thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) đang ngày càng vượt ra khỏi phạm vi một dịch vụ ngân hàng để trở thành hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế.
Số liệu Báo cáo từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cho thấy, trong 6 tháng đầu năm 2026, hệ thống đã xử lý hơn 15 tỷ giao dịch TTKDTM, tổng giá trị trên 190 triệu tỷ đồng, tăng 34,28% về số lượng và 12,24% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá trị giao dịch bình quân lên tới khoảng 1,05 triệu tỷ đồng/ngày, tương đương 40 tỷ USD/ngày.
Đáng chú ý, tốc độ tăng số lượng giao dịch cao hơn đáng kể tốc độ tăng giá trị. Đây là tín hiệu cho thấy TTKDTM đang đi sâu vào các giao dịch bán lẻ, tiêu dùng, dịch vụ công và hoạt động kinh doanh thường nhật, thay vì chỉ tập trung vào những giao dịch có giá trị lớn.
Điện thoại thông minh, Mobile Banking và mã QR đang biến một giao dịch vốn cần tiền mặt, giấy tờ hoặc quầy giao dịch thành thao tác có thể hoàn tất trong vài giây. Thực tế cho thấy giao dịch qua Mobile Banking và mã QR duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 45-50%/năm về số lượng, trong khi mã QR đã mở rộng từ hệ thống bán lẻ hiện đại tới các chợ truyền thống.
Đằng sau tốc độ ấy là một thay đổi sâu hơn tiền đang trở thành dữ liệu. Mỗi lần quét mã QR, chuyển khoản, thanh toán hóa đơn hay thanh toán dịch vụ công đều tạo ra một “dấu chân số”. Nếu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác đúng quy định, dữ liệu này có thể giúp đánh giá dòng tiền, hành vi tiêu dùng, “sức khỏe” tài chính và mức độ tín nhiệm của khách hàng. Đây chính là điểm giao giữa thanh toán và tín dụng.
Từ thanh toán sạch đến tín dụng dựa trên dữ liệu
Một trong những giá trị lớn nhất của TTKDTM không nằm ở việc giảm sử dụng tiền mặt, mà ở khả năng tạo lập dữ liệu tài chính có thể kiểm chứng.
Với nông dân, hộ kinh doanh, tiểu thương hay doanh nghiệp siêu nhỏ, tài sản thế chấp thường hạn chế và sổ sách kế toán chưa đầy đủ. Nhưng dòng tiền bán hàng, thanh toán đầu vào, doanh thu qua mã QR, hóa đơn điện tử và lịch sử giao dịch ngân hàng lại có thể tạo nên một hồ sơ tài chính ngày càng rõ nét.
Nếu được kết nối an toàn, đây có thể là nền tảng để ngân hàng chuyển dần từ mô hình đánh giá tín dụng thiên về tài sản bảo đảm sang kết hợp cho vay dựa trên dòng tiền và cho vay dựa trên dữ liệu.
Thực tế đặt ra hướng đi đáng chú ý sử dụng lịch sử TTKDTM để mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng không tài sản bảo đảm đối với nông dân, tiểu thương và doanh nghiệp siêu nhỏ.
Nói cách khác, TTKDTM có thể là “đường ray” để tín dụng chạy tới những khu vực trước đây khó tiếp cận ngân hàng, nhưng để điều đó trở thành hiện thực, dữ liệu thanh toán phải chuyển từ trạng thái “có” sang “có khả năng kết nối và tạo giá trị”.
Đây là lý do Open Banking, Open API, định danh số, dữ liệu dân cư và trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng có vai trò lớn.
Niềm tin là điều kiện tiên quyết
Thanh toán càng số hóa, rủi ro gian lận công nghệ càng trở thành vấn đề không thể né tránh. Một hệ sinh thái thanh toán nhanh nhưng thiếu an toàn sẽ không thể tạo ra chuyển đổi số bền vững.
Theo Quyết định số 2345/QĐ-NHNN của Thống đốc NHNN về triển khai các giải pháp an toàn, bảo mật trong thanh toán trực tuyến và thanh toán thẻ đã tạo một bước ngoặt quan trọng khi yêu cầu xác thực sinh trắc học đối với các giao dịch trực tuyến có giá trị trên 10 triệu đồng hoặc các giao dịch có tổng giá trị trong ngày trên 20 triệu đồng, cùng một số trường hợp thay đổi thiết bị giao dịch.
Cùng với đó, việc làm sạch dữ liệu tài khoản thông qua kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và VNeID đang tạo thêm một lớp phòng vệ quan trọng.
Đến nay, có hơn 167,8 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,78 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức có tài khoản thanh toán đã được đối chiếu thông tin sinh trắc học.
Đáng chú ý hơn, hệ thống SIMO được NHNN triển khai từ năm 2025 đã phát huy vai trò như một “radar” phòng ngừa gian lận. Đến tháng 7/2026, hơn 4,6 triệu lượt khách hàng nhận cảnh báo; hơn 1,5 triệu lượt đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch sau cảnh báo, với tổng số tiền tương ứng gần 5.200 tỷ đồng.
Những con số này cho thấy một nguyên lý rất rõ niềm tin chính là hạ tầng mềm của thanh toán số. Người dân chỉ chuyển từ tiền mặt sang phương thức số khi họ tin rằng tiền của mình an toàn, dữ liệu được bảo vệ và khi có sự cố, quyền lợi chính đáng được bảo vệ.
Một hệ thống thanh toán tốt không chỉ giúp khách hàng “chuyển tiền nhanh hơn”, mà phải giúp doanh nghiệp quản trị dòng tiền tốt hơn, ngân hàng đánh giá tín dụng chính xác hơn và Nhà nước có dữ liệu tốt hơn để điều hành.
Đích đến không phải là “không tiền mặt”, mà là “nền kinh tế vận hành bằng dữ liệu”
TTKDTM đang đứng trước một bước chuyển về chất. Giai đoạn đầu là thay thế tiền mặt bằng thẻ, tài khoản, ví điện tử và QR. Giai đoạn tiếp theo phải là kết nối thanh toán – dữ liệu – tín dụng – thương mại – dịch vụ công – quản trị thành một hệ sinh thái thống nhất.
Hạ tầng chuyển mạch và bù trừ điện tử tiếp tục được kết nối với y tế, giáo dục, giao thông và Cổng Dịch vụ công quốc gia; thanh toán QR xuyên biên giới cũng đã được mở rộng kết nối với Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore.
Đó là bước đi quan trọng để thanh toán số không chỉ phục vụ tiêu dùng trong nước mà còn hỗ trợ thương mại, du lịch và dòng tiền xuyên biên giới.
Theo các chuyên gia tài chính, trong giai đoạn tới, cần tập trung vào 3 hướng, sau:
Một là, tiếp tục hoàn thiện Open Banking/Open API nhưng đi cùng chuẩn dữ liệu, quản trị quyền truy cập và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Hai là, biến dữ liệu thanh toán thành tài sản kinh tế có kiểm soát, đặc biệt để hỗ trợ chấm điểm tín dụng và mở rộng tín dụng cho khu vực khó tiếp cận vốn.
Ba là, chuyển mạnh sang phòng chống gian lận theo thời gian thực bằng AI, kết hợp dữ liệu sinh trắc học, dữ liệu giao dịch và cơ chế cảnh báo liên ngành.
Sự kiện Chuyển đổi số ngành Ngân hàng 2026 với chủ đề “Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI” diễn ra ngày 18-19/8 tại Hà Nội càng cho thấy trọng tâm của ngành đang chuyển sang dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Sau cùng, giá trị lớn nhất của TTKDTM không phải là làm cho tiền biến mất khỏi ví, mà là làm cho dòng tiền trở nên nhanh hơn, minh bạch hơn, an toàn hơn và có khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn.
Khi một giao dịch thanh toán đồng thời trở thành dữ liệu tín dụng; khi dữ liệu tín dụng trở thành năng lực tiếp cận vốn; khi dòng vốn đi vào sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng hiệu quả; khi Nhà nước có dữ liệu đủ nhanh để điều hành – lúc đó, TTKDTM không còn chỉ là một tiện ích ngân hàng, mà trở thành một thước đo quan trọng của năng suất, năng lực quản trị và chất lượng tăng trưởng trong kỷ nguyên kinh tế số.
