Xuất khẩu gạo trước sức ép SPS, giới hạn quota của Philippines và bài toán vốn cho doanh nghiệp

25/01/2026 - 14:156 phút đọc

margin: 15px auto;" />

Xuất khẩu gạo mạnh về lượng và giá trị

Ngày 23/1/2926, Bộ Nông nghiệp và Môi trường họp báo về “Kết quả thực hiện công tác năm 2025, và một số nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 ngành nông nghiệp và môi trường”.

Báo cáo cho biết, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với năm trước. Trong đó, giá trị xuất khẩu nông sản đạt 37,25 tỷ USD, tăng 13,7%. Riêng đối với mặt hàng gạo, năm 2025 Việt Nam xuất khẩu 7,9 triệu tấn, với kim ngạch 4,02 tỷ USD, giảm 13,1% về lượng và giảm 29,1% về giá trị so với năm trước. Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm 38,5% thị phần, tiếp đến là Ghana và Bờ Biển Ngà, với thị phần lần lượt 12,7% và 11,7%.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), dù xuất khẩu gạo vẫn đạt gần 8 triệu tấn và người dân vẫn có lợi nhuận, song mức lợi nhuận chỉ còn khoảng 50%. Giá lúa tươi hiện dao động quanh mức trên dưới 6.000 đồng/kg, trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp tăng cao, khiến đời sống nông dân gặp nhiều khó khăn. Nếu thời gian tới giá lúa gạo tiếp tục giảm, tình hình sẽ càng trở nên thách thức hơn đối với bà con nông dân.

Tại họp báo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, khi Philippines đồng thời áp dụng chính sách SPS và cơ chế cấp quota theo từng tháng, xuất khẩu gạo của Việt Nam không chỉ khó về kỹ thuật mà còn bị siết mạnh về nhịp thị trường, tạo ra sức ép dây chuyền lên doanh nghiệp – nông dân – giá lúa.

Phân tích những khó khăn trong thời gian tới, ông Nam cho rằng, thứ nhất, trong năm 2026, gạo Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu vào thị trường Philippines, tuy nhiên thị trường này đang áp dụng chính sách SPS và thực hiện cơ chế cấp quota nhỏ giọt theo từng tháng. Cách điều hành này gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Nếu không có giải pháp kịp thời, khi bước vào vụ Đông Xuân, tình hình có thể còn khó khăn hơn.

Thứ hai, hiện nay Chính phủ đã có quy định các giao dịch trên 5 triệu đồng không được thanh toán bằng tiền mặt. Trong khi đó, trên thực tế, thương lái vẫn đến từng hộ gia đình thu mua lúa của nông dân, sau đó chở đến các cơ sở của doanh nghiệp để bán lại, và yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt. Doanh nghiệp không thể trực tiếp đến từng hộ dân để mua lúa, nhưng cũng không được phép trả tiền mặt cho thương lái theo quy định.

Người nông dân cả năm chỉ bán vài lô hàng, việc yêu cầu họ mở tài khoản ngân hàng là điều không dễ, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, nơi phải đi hàng chục cây số mới có điểm rút tiền. Thực tế này dẫn đến tình trạng nông dân từ chối bán lúa qua hình thức chuyển khoản, chỉ bán cho ai thanh toán tiền mặt. Đây là một trong những vướng mắc lớn nhất mà doanh nghiệp lúa gạo hiện nay đang phản ánh.

“Như vậy, những tồn tại của ngành lúa gạo cần được giải quyết như thế nào?”, ông Nam đặt vấn đề.

Theo Chủ tịch VFA, hướng đi căn cơ của ngành lúa gạo Việt Nam là đẩy mạnh sản xuất gạo chất lượng cao, tập trung vào các thị trường có mức sống tốt và chấp nhận mua gạo với giá cao. Thực tế cho thấy, chính nhờ những thị trường tiêu thụ lớn như Trung Quốc và Philippines, gạo Việt Nam mới có thể bán được giá tốt trong thời gian qua.

Đề xuất ngân hàng nâng hạn mức tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp mua tạm trữ

Trong bối cảnh năm 2026 thị trường lúa gạo dự báo tiếp tục nhiều biến động, việc tăng tỷ lệ diện tích sản xuất gạo thơm lên khoảng 70% được xem là một chiến lược đúng hướng. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là giải quyết bài toán đầu ra và dòng vốn như thế nào. Trước mắt, ông Nam đề xuất: “Để kịp thời thu mua hết lượng lúa gạo trong vụ Đông Xuân, tôi đề nghị ngân hàng nâng hạn mức tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp mua tạm trữ. Khi có hàng trong tay, doanh nghiệp có thể bán ra từ từ, qua đó tránh bị nhà nhập khẩu ép giá. Nếu doanh nghiệp tiếp tục bị ép giá vào thời điểm thu hoạch rộ như hiện nay thì sẽ rất khó khăn.”

Ông cũng cho biết, Chính phủ Việt Nam đã làm việc với Chính phủ Philippines và phía bạn đồng ý không đóng cửa thị trường gạo, tuy nhiên lại áp dụng hình thức cấp quota nhỏ giọt theo tháng, trong khi Trung Quốc cấp quota một lần cho cả năm, tạo ra sự khác biệt lớn trong điều hành nhập khẩu.

Trước thực tế đó, doanh nghiệp lúa gạo rất cần nguồn vốn lớn để mua tạm trữ. Do tính chất mùa vụ, khi bước vào thời điểm thu hoạch rộ, doanh nghiệp cần lượng vốn lớn để thu mua lúa cho nông dân; nhưng khi hết vụ, nhu cầu vốn lại giảm mạnh. Vì vậy, mong muốn ngân hàng linh hoạt tăng hạn mức tín dụng cho doanh nghiệp trong giai đoạn cao điểm.

Bên cạnh đó, VFA cũng kêu gọi doanh nghiệp đẩy mạnh trữ lúa khô, bởi hình thức này giúp đảm bảo chất lượng gạo trong thời gian từ 6 tháng đến một năm. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống kho chứa lúa khô, bảo quản trong silo hoặc bao chuyên dụng.

Thứ ba, VFA đề nghị Chính phủ tăng cường tạm trữ quốc gia nhằm hỗ trợ giá lúa gạo, nhất là trong bối cảnh giá đang ở mức thấp, trong khi chất lượng gạo vụ Đông Xuân được đánh giá rất tốt.

Thứ tư, cần đẩy mạnh hơn nữa các hợp đồng G2G (chính phủ với chính phủ). Thời gian qua, Chính phủ đã ký một số hợp đồng G2G với Singapore và Senegal. Dù các hợp đồng này chưa triển khai ngay, nhưng về nguyên tắc đã được thống nhất và cần sớm thúc đẩy thực hiện. VFA đã họp và ủy quyền cho Vinafood 1 và Vinafood 2 chịu trách nhiệm triển khai các hợp đồng này.

Ngoài ra, Iraq và Syria từng là những thị trường truyền thống của gạo Việt Nam, hiện nay Thái Lan đang cung cấp khá nhiều gạo cho hai thị trường này. VFA đề nghị các đại sứ Việt Nam tại hai nước quan tâm nhiều hơn để khôi phục và mở rộng thị phần.

Đối với các thị trường cao cấp, gạo Jasmine của Việt Nam vẫn vào được Nhật Bản và Hàn Quốc, dù gặp nhiều rào cản. Riêng tại Nhật Bản, gạo Việt Nam phải chịu thuế nhập khẩu lên tới 400%, song giá bán vẫn rẻ hơn gạo nội địa. Đáng chú ý, mỗi đợt gạo Việt Nam vào Nhật chỉ trong vài ngày đã bán hết, cho thấy người tiêu dùng Nhật rất ưa chuộng gạo Việt.

Hiện Nhật Bản có khoảng 600.000 người Việt Nam sinh sống, dự kiến có thể tăng lên gần 1 triệu người, kéo theo nhu cầu tiêu thụ gạo Việt ngày càng lớn. Trong khi đó, giá gạo Nhật tại thị trường nội địa rất cao, mở ra dư địa cho gạo nhập khẩu chất lượng.

Đặc biệt, các doanh nghiệp Nhật Bản đang rất quan tâm tới 1 triệu hecta lúa phát thải thấp của Việt Nam, cho thấy lúa gạo Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn gắn với vấn đề an ninh lương thực của Nhật Bản trong dài hạn.