Tái cơ cấu lúa gạo: Từ an ninh lương thực đến thu nhập nông dân

24/01/2026 - 19:215 phút đọc

margin: 15px auto;" />

Chiến lược giảm xuất khẩu gạo xuống 4 triệu tấn, ưu tiên gạo chất lượng cao, thúc đẩy chuyển đổi cây trồng và chế biến sâu nhằm nâng cao thu nhập cho nông dân, đồng thời bảo đảm an ninh lương thực đã được đề cập tại buổi họp báo về “Kết quả thực hiện công tác năm 2025 và một số nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 của ngành nông nghiệp và môi trường”, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã làm rõ nhiều vấn đề lớn liên quan đến chiến lược phát triển nông nghiệp, an ninh lương thực và định hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng.

Trả lời câu hỏi của phóng viên về thực tế người dân Đồng bằng sông Cửu Long vừa phải gánh trách nhiệm bảo đảm an ninh lương thực trong nước, vừa góp phần bảo đảm an ninh lương thực cho thế giới, trong khi thu nhập từ cây lúa thấp hơn nhiều so với các loại cây trồng khác như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng…, cũng như mục tiêu đến năm 2030 xuất khẩu 30% cà phê chế biến sâu, ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (Vicofa) đã có những phân tích thẳng thắn.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 583/QĐ-TTg ngày 26/5/2023, do Phó Thủ tướng Lê Minh Khái ký, phê duyệt “Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đến năm 2030”. Chiến lược này xác định rõ chủ trương giảm dần diện tích sản xuất lúa cũng như khối lượng xuất khẩu gạo, đến năm 2030 đưa tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam xuống khoảng 4 triệu tấn/năm.

Mục tiêu xuyên suốt là phát triển thị trường xuất khẩu gạo theo hướng bền vững, nâng cao giá trị gia tăng, đồng thời vẫn bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia. Cùng với đó, cơ cấu sản phẩm gạo sẽ được chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng gạo thơm, gạo đặc sản, gạo chất lượng cao, tiếp tục giữ vững các thị trường truyền thống như Philippines, Trung Quốc, …, đồng thời mở rộng sang các thị trường mới, có yêu cầu cao về chất lượng như EU và Mỹ.

Theo định hướng đến năm 2030, với sản lượng xuất khẩu khoảng 4 triệu tấn gạo/năm, giá trị xuất khẩu dự kiến đạt khoảng 2,6 tỷ USD. Như vậy, so với giai đoạn trước, lượng gạo xuất khẩu sẽ giảm khoảng 50%, và chỉ ưu tiên sản xuất lúa tại những vùng không thể chuyển đổi sang các loại cây trồng khác. Đó là các vùng trồng lúa có năng suất cao, chất lượng tốt; còn với những khu vực có điều kiện phù hợp thì cần mạnh dạn chuyển đổi sang cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn.

Ông Đỗ Hà Nam cũng nhấn mạnh, đất đai là tài sản của nông dân, do đó người dân có quyền quyết định thay đổi cơ cấu cây trồng, không phải Nhà nước “bắt buộc bà con chỉ được trồng lúa”. Chính vì tư duy này, hiện nay khoảng 90% sản lượng rau quả xuất khẩu của cả nước đến từ khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, cho thấy chủ trương của Chính phủ là từng bước hạn chế diện tích trồng lúa, đồng thời mở ra không gian phát triển cho các ngành hàng nông sản giá trị cao.

Liên quan đến khái niệm “an ninh lương thực thế giới”, ông Nam đặt vấn đề: tại sao không chỉ nói đến an ninh lương thực trong nước? Theo ông, Việt Nam không thể và cũng không cần phục vụ cho toàn bộ nhu cầu lương thực của thế giới, mà cần lựa chọn những thị trường có nhu cầu gạo chất lượng cao, giá cao. Nếu Việt Nam tập trung sản xuất lúa gạo để cung ứng cho các phân khúc này, thì người trồng lúa hoàn toàn có thể có thu nhập cao, bởi khi đó giá lúa gạo sẽ ở mức cao tương xứng với chất lượng.

Thực tế cho thấy, với các giống lúa chất lượng cao như ST25, giá bán hiện nay cao gấp hai, thậm chí gấp ba lần so với lúa thường, trong khi chi phí sản xuất giữa hai loại lúa không có sự chênh lệch đáng kể. Do đó, nếu giải được bài toán phát triển và duy trì ổn định các giống lúa chất lượng cao, sản xuất theo hướng bền vững, thì thu nhập của nông dân trồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long sẽ được cải thiện một cách căn bản.

Trao đổi thêm về giống lúa ST25, ông Nam dẫn lại ý kiến của ông Hồ Quang Cua, “cha đẻ” của giống lúa này. Theo ông Cua, do tuổi đã cao, một cá nhân không thể tự mình duy trì lâu dài tính ổn định của giống lúa, mà cần có sự tham gia của nhiều chủ thể, đặc biệt là Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam và các cơ quan quản lý chuyên ngành. Vấn đề cốt lõi mà ông Cua muốn nhấn mạnh chính là chính sách, cơ chế và hệ thống tiêu chuẩn chất lượng đối với gạo ST25, nhằm bảo vệ thương hiệu và giá trị của giống lúa này trên thị trường.

Đối với mục tiêu xuất khẩu 30% cà phê chế biến sâu, ông Đỗ Hà Nam cho biết Intimex hiện là doanh nghiệp xuất khẩu cà phê lớn nhất Việt Nam, chiếm khoảng 1/3 tổng lượng cà phê xuất khẩu của cả nước. Doanh nghiệp này đã đầu tư gần như hoàn chỉnh vào chuỗi chế biến sâu. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là thị trường cà phê thế giới đã bị các thương hiệu lớn bao phủ và chiếm lĩnh.

Trong bối cảnh đó, nếu doanh nghiệp Việt Nam đưa sản phẩm ra thị trường mà không được chấp nhận, buộc phải bán rẻ thì sẽ dẫn tới thua lỗ. Vì vậy, ngành cà phê Việt Nam cần thêm thời gian để thị trường quốc tế chấp nhận sản phẩm và thương hiệu. Theo ông Nam, khi người tiêu dùng quyết định mua một sản phẩm, thương hiệu luôn là yếu tố được cân nhắc đầu tiên, ngay cả khi giá sản phẩm đó có giá cao hơn rất nhiều. Đó cũng là lý do vì sao cà phê Starbucks có giá rất cao nhưng vẫn được ưa chuộng, trong khi cà phê Việt Nam có giá rẻ hơn nhưng mức độ nhận diện và tiêu thụ còn hạn chế.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho rằng, việc Việt Nam tham gia bảo đảm an ninh lương thực cho thế giới cũng góp phần tạo dựng uy thế và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Tuy nhiên, diện tích đất trồng lúa hiện nay đang giảm, còn khoảng 3,56 triệu ha, trong đó có 3,1 triệu ha đất lúa nước.

Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cũng lưu ý, giá lúa gạo không phải lúc nào cũng ở mức cao như hiện nay, khi có thời điểm đạt 6.000–7.000 đồng/kg, thậm chí 8.000 đồng/kg. Những vấn đề mà Chủ tịch VFA nêu ra đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường báo cáo với Thủ tướng Chính phủ. Theo Thủ tướng, “cách mạng là không ngừng, nhưng cần phải có giai đoạn”, do đó những trăn trở trong việc tái cơ cấu ngành lúa gạo và bảo đảm sinh kế cho nông dân đang được Bộ từng bước triển khai một cách thận trọng, có lộ trình.