Vietcombank - Viết tiếp những tháng năm tự hào: Kỳ 2: Tham gia đàm phán xóa nợ của Việt Nam tại nước ngoài

01/04/2026 - 11:357 phút đọc

Sức ép của các khoản nợ phải trả

Thập niên 1980, Việt Nam đối mặt với khủng hoảng nợ: (i) Việt Nam vay nợ lớn từ Liên Xô và các nước Đông Âu để xây dựng cơ sở hạ tầng, chủ yếu là nợ chuyển đổi (trả bằng hàng hóa); (ii) Hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung hoạt động kém hiệu quả, xuất khẩu yếu, dẫn đến thiếu hụt ngoại tệ nghiêm trọng để trả nợ.

Đến giữa thập niên 80, Việt Nam lâm vào tình trạng nợ chồng chất, lạm phát kỷ lục, nhiều khoản vay nợ đã đến hạn không trả được, tình trạng quá hạn nợ diễn ra triền miên trong nhiều năm khiến cho các chính phủ và các ngân hàng thương mại (NHTM) nước ngoài đã ngừng việc cho Việt Nam vay mới.

Nhằm bình thường hóa quan hệ tài chính thương mại đối với các nước, Đảng và Nhà nước chủ trương trước hết phải bình thường hóa quan hệ với các tổ chức tài chính quốc tế, các Chính phủ, các ngân hàng và tổ chức tài chính tại các nước trên thế giới. Năm 1990, sau khi Việt Nam đã bình thường hóa quan hệ với IMF và WB, Chính phủ giao cho Bộ Tài chính chủ trì trong việc xử lý nợ Nhà nước qua Câu lạc bộ Paris và giao cho Ngân hàng Nhà nước (NHNN) chủ trì trong việc xử lý nợ thương mại qua Câu lạc bộ London nhằm giảm nghĩa vụ nợ nước ngoài ở mức phù hợp với khả năng trả nợ của Việt Nam.

Với vai trò là ngân hàng đối ngoại duy nhất của Nhà nước, nên toàn bộ các khoản nợ nước ngoài đều được triển khai, quản lý, theo dõi tại Vietcombank. Do đó, Vietcombank cũng là nơi chịu nhiều sức ép về nợ nước ngoài do Nhà nước không có nguồn để trả.

Để chuẩn bị cho việc xử lý nợ theo chủ trương của Chính phủ, cùng với Bộ Tài chính và NHNN, Vietcombank đã cử đại diện Ban lãnh đạo và một số chuyên gia có kinh nghiệm tham gia vào việc xử lý nợ nước ngoài. Vai trò cụ thể của Vietcombank bao gồm: (i) Đầu mối đàm phán: Vietcombank là đơn vị tham mưu và trực tiếp đàm phán với các chủ nợ nước ngoài (cả trong khối XHCN và phương Tây) về việc cơ cấu lại nợ gốc và lãi, hỗ trợ Chính phủ giãn nợ và giảm bớt áp lực tài chính; (ii) Thanh toán và quản lý nợ: Ngân hàng thực hiện các thủ tục thanh toán nợ, đặc biệt là nợ vay bằng ngoại tệ, và quản lý các nguồn vốn nước ngoài trong giai đoạn khan hiếm; (iii) Thiết lập các mối quan hệ đối ngoại: Vietcombank tận dụng hệ thống đại lý ngân hàng quốc tế để thu xếp tài chính, tạo tiền đề cho việc bình thường hóa quan hệ tài chính quốc tế sau này.

margin: 15px auto;" />

Thành công trong đàm phán xử lý nợ tại 2 câu lạc bộ

Bước vào thập niên 1990, thời kỳ “Tái cơ cấu và phục hồi”: Sau năm 1986, Việt Nam từng bước bình thường hóa quan hệ với các tổ chức tài chính quốc tế như IMF, World Bank, ADB giúp tiếp cận nguồn vốn vay mới và cơ cấu lại nợ cũ. Từ đây, Việt Nam bắt đầu việc trả nợ cho các nước phương Tây và xử lý các khoản nợ cũ thời chiến tranh.

Tham gia xử lý nợ qua Câu lạc bộ Paris: Tất cả các khoản nợ do Chính phủ Việt Nam vay Chính phủ nước ngoài và những khoản vay thương mại do Chính phủ Việt Nam bảo lãnh hoặc do tổ chức bảo hiểm tín dụng xuất khẩu của nước cho vay bảo hiểm đều được xử lý qua Câu lạc bộ Paris.

Để chuẩn bị cho việc xử lý nợ, Vietcombank đã khẩn trương thống kê, phân loại nợ và tiến hành đối chiếu nợ gốc, nợ lãi, lãi phạt với tất cả các chủ nợ. Trong số nợ đó có nhiều khoản có nợ gốc, lãi quá hạn hơn chục năm. Khi công tác đối chiếu nợ được thực hiện xong, Vietcombank cùng Bộ Tài chính xây dựng các phương án xử lý nợ để đưa ra họp hiệp thương với các chủ nợ tại các phiên họp trù bị.

Sau một thời gian chuẩn bị và đàm phán, phiên họp chính thức của Câu lạc bộ Paris về xử lý nợ cho Việt Nam đã diễn ra trong 2 ngày 13 - 14/12/1993 tại Paris, với sự tham gia xử lý nợ của các nước chủ nợ là Anh, Pháp, Bỉ, Đức, Hà Lan, Đan Mạch, Na Uy, Ý, Áo... Kết quả là: Nợ thương mại được giảm 50% trên tổng dư nợ đã được đưa ra xử lý (gồm nợ gốc, lãi quá hạn, lãi phạt tính đến ngày 31/12/1993) là 574,7 triệu USD. Đối với các nước như Áo, Anh, Bỉ, Đan Mạch, Úc, Ý, áp dụng phương án giữ nguyên số nợ đưa ra xử lý là 280 triệu USD, lãi suất bình quân được giảm từ 7,53% xuống 1,73%/năm, hoãn nợ 23 năm, thời gian ân hạn là 6 năm. Giá trị thực của nợ giảm do lãi suất giảm là 133,6 triệu USD. Riêng Chính phủ Hà Lan đã xóa nợ 100% cho Việt Nam khoản nợ gốc 22,5 triệu Florint và khoản lãi khoảng 600 ngàn Guilder Hà Lan. Mức xóa nợ bình quân của các chủ nợ là thành viên Câu lạc bộ Paris đạt trên 50% tổng số nợ phải trả.

Tham gia xử lý nợ qua Câu lạc bộ London: Sau khi xử lý nợ tại Câu lạc bộ Paris, Chính phủ đã giao cho Vietcombank cùng với Bộ Tài chính xử lý các khoản nợ thương mại của Việt Nam qua Câu lạc bộ London. Có một sự khác biệt giữa việc xử lý nợ tại Câu lạc bộ London với Câu lạc bộ Paris là tại Câu lạc bộ London, các chủ nợ tham gia trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện. Quá trình chuẩn bị cho việc xử lý nợ đã được triển khai qua nhiều bước:

Thứ nhất, Vietcombank cùng đại diện NHNN, Bộ Tài chính đi khảo sát việc xử lý nợ tại Câu lạc bộ London, đặc biệt là việc xử lý nợ của một số nước Đông Âu để trao đổi kinh nghiệm.

Thứ hai, xác định được chủ nợ cuối cùng và hợp pháp của các khoản nợ. Đây là công việc rất khó khăn vì các khoản nợ thương mại đã được mua bán nhiều lần trên thị trường thứ cấp, trong đó có những khoản nợ được mua bán vài chục lần, qua tay nhiều chủ nợ khác nhau. Vietcombank đã liên hệ với các chủ nợ để cập nhật hồ sơ nợ, đối chiếu nợ gốc, lãi, lãi phạt và xác định các chủ nợ cuối cùng và hợp pháp của khoản vay.

Thứ ba, NHNN cùng Bộ Tài chính và Vietcombank đã tổ chức nhiều cuộc vận động các chủ nợ tham gia xử lý nợ cho Việt Nam qua Câu lạc bộ London tại các khu vực như châu Á tại Tokyo, châu Úc tại Melbourne, châu Âu tại London.

Thứ tư, song song với việc vận động các chủ nợ, từ các kinh nghiệm khảo sát, NHNN và Vietcombank đã xây dựng các phương án đàm phán nợ với mục tiêu giảm nợ tối thiểu bằng tỷ lệ giảm nợ chung tại hiệp định khung của Câu lạc bộ Paris, mặt khác phải đảm bảo công bằng cho các chủ nợ. Vietcombank trực tiếp tham gia các vòng đàm phán nợ cùng NHNN. Quá trình đàm phán nợ tại Câu lạc bộ London khó khăn, phức tạp hơn Câu lạc bộ Paris do đối tượng thương lượng là các NHTM, các công ty kinh doanh nợ. Trong số này, có những ngân hàng đã có quan hệ mật thiết với Việt Nam nhưng cũng có không ít chủ nợ chưa có quan hệ với Việt Nam mà họ chỉ kinh doanh nợ thuần túy trên thị trường thứ cấp.

Qua hơn 2 năm, với nhiều vòng đàm phán, ngày 16/12/1997, thỏa thuận xử lý nợ thương mại cho Việt Nam qua Câu lạc bộ London đã được ký kết với các hình thức chuyển đổi nợ như mua lại nợ, chuyển đổi nợ thành trái phiếu chiết khấu, chuyển đổi nợ thành trái phiếu ngang giá, chuyển đổi nợ thành trái phiếu có lãi... với tỷ lệ giảm nợ chung là 53%. Tổng số nợ được xử lý qua Câu lạc bộ London là 527 triệu USD, trong đó nợ lãi là 304 triệu USD.

Sau khi xử lý nợ tại Câu lạc bộ Paris và Câu lạc bộ London, Vietcombank đã bàn giao sang Bộ Tài chính và NHNN toàn bộ số nợ để tiếp tục theo dõi và trả nợ khi đến hạn. Việc xử lý nợ thành công đã giúp Việt Nam bình thường hóa quan hệ tài chính với các tổ chức tài chính quốc tế, Chính phủ các nước và NHTM nước ngoài; đồng thời, cũng giải tỏa được sức ép về nợ nước ngoài đối với Vietcombank và mở ra trang sử mới trong quan hệ quốc tế.

Cùng với việc xử lý nợ tại 2 câu lạc bộ kể trên, Vietcombank còn tham gia xử lý nợ của nhiều bên khác như: (i) Xử lý nợ bằng rúp chuyển nhượng (RCN): Vietcombank đã tiến hành đàm phán với các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu cũ bằng cách thực hiện việc chuyển đổi toàn bộ số dư nợ sang USD theo tỷ giá chuyển đổi bình quân khoảng 6 RCN/USD; (ii) Đối với nợ Ngân hàng Hợp tác quốc tế (MBES) và Ngân hàng Đầu tư quốc tế (MIB): Vietcombank đã xử lý bằng hình thức mua lại nợ cho 4 doanh nghiệp với số nợ là 38,7 triệu USD, xóa được 22,2 triệu USD (tương đương với 244,4 tỷ đồng Việt Nam)…

Bằng những kết quả này, cùng với Bộ Tài chính, NHNN Việt Nam và các bộ/ngành liên quan, Vietcombank đã góp một phần không nhỏ trong việc gìn giữ uy tín của Việt Nam trước dư luận quốc tế, đồng thời tăng cường tín nhiệm quốc tế để từ đó mang lại lợi ích lớn về an ninh tài chính, tạo nền tảng bước đầu và vững chắc để Việt Nam tiến tới hội nhập sâu rộng với kinh tế thế giới, góp phần đưa Việt Nam ngày một phát triển trong những năm đầu của thế kỷ 21, tạo đà vững chắc cho sự phát triển, vươn mình của quốc gia.

Ghi chú: Bài viết có sử dụng một số thông tin đã được công bố bởi Vietcombank và các cơ quan ngôn luận khác.

Mời xem Kỳ 1: “Quỹ ngoại tệ đặc biệt” B.29 - 1 trong 5 đường mòn “Hồ Chí Minh” lịch sử