‏Vị thế mới của báo chí trong bản đồ công nghiệp văn hóa‏

02/02/2026 - 19:067 phút đọc

‏Định vị lại báo chí trong bản đồ công nghiệp văn hoá‏

‏Trước khi được định hình rõ nét là một phần của công nghiệp văn hoá, báo chí - truyền thông vẫn luôn theo sát tôn chỉ, mục đích của cơ quan chủ quản. Báo chí tập trung vào chức năng thông tin, tuyên truyền chính trị và định hướng dư luận. Theo Nghị định số 43/2025/NĐ-CP, từ tháng 3/2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã được giao nhiệm vụ, chức năng mới là quản lý báo chí, phát thanh và truyền hình, thông tấn, xuất bản, in, phát hành, thông tin điện tử, thông tin cơ sở và thông tin đối ngoại.‏

margin: 15px auto;" />

‏Dù là lĩnh vực mới tiếp nhận, Bộ đã tập trung tham mưu sửa đổi Luật Báo chí và trình Quốc hội thông qua, hướng tới nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng thị trường nội dung số lành mạnh, bảo vệ bản quyền và phát triển các mô hình kinh tế báo chí phù hợp với kỷ nguyên số.‏

‏Việc sắp xếp lĩnh vực báo chí do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quản lý đã tạo đà để báo chí phát huy vai trò quan trọng vào quá trình phát triển công nghiệp văn hóa. Báo chí không chỉ là kênh kết nối hiệu quả giữa Đảng, Nhà nước với quần chúng Nhân dân, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ, phổ biến các giá trị văn hóa tốt đẹp, đồng thời thúc đẩy sự sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật. Trong giai đoạn hiện tại, báo chí và truyền thông đang vươn lên để trở thành ngành kinh tế mũi nhọn dựa trên đặc thù, sứ mệnh riêng của ngành.‏

‏Tại diễn đàn “‏‏Vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa”, ông Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương khẳng định: “‏‏Báo chí là cầu nối truyền cảm hứng, quảng bá giá trị văn hóa; là lực lượng tiên phong lan tỏa những sáng kiến, giá trị mới đồng thời lên án mặt trái, bảo vệ bản sắc; là diễn đàn phản biện, góp ý chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo‏‏".

‏Trên hành trình đưa công nghiệp văn hoá trở thành một ngành “công nghiệp mũi nhọn”, báo chí Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò cốt lõi. Không chỉ với tư cách là một kênh thông tin đơn thuần, báo chí có thể được nhìn nhận như “kiến trúc sư” định hình, lan toả những giá trị mới, tạo bệ phóng cho sáng tạo và chuyển đổi số. ‏‏Từ việc truyền cảm hứng, quảng bá di sản đến tiên phong ứng dụng công nghệ cao, báo chí trực tiếp góp phần gia tăng đóng góp của ngành vào GDP, nâng cao đời sống tinh thần xã hội.‏

‏Nhìn từ thập kỷ trước, báo chí đã nhận thức rõ tầm quan trọng của ngành trong quảng bá văn hóa, thúc đẩy giá trị kinh tế chung của quốc gia. Trên thực tế, báo chí đã chủ động đồng hành và tạo đà cho các chiến lược lớn, như việc truyền thông tích cực cho “Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045”, với mục tiêu đóng góp 7% GDP, biến văn hóa thành một ngành kinh tế thực thụ.‏

‏Trong bối cảnh hiện tại, có thể nói một số cơ quan báo chí chủ lực đã trở thành “phòng thí nghiệm” sáng tạo công nghệ. Triển lãm số “95 năm Cờ Đảng soi đường” do Báo Nhân Dân thực hiện tháng 8/2025 là một minh chứng. Bằng việc áp dụng tổng thể công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), phòng trải nghiệm đa giác quan, trí tuệ nhân tạo (AI). Mô hình này không chỉ thu hút công chúng trẻ mà còn mở ra hướng đi mới cho ngành công nghiệp văn hóa: chuyển đổi tài sản văn hóa, di sản thành các sản phẩm số có khả năng tương tác cao, từ đó xây dựng các mô hình kinh doanh sáng tạo và bền vững.‏

‏Với sự quảng bá không ngừng nghỉ qua các kênh báo chí - truyền thông, các loại hình nghệ thuật truyền thống (Tuồng, chèo, cải lương, ca trù…) đã lan tỏa mạnh mẽ và ghi dấu ấn nghệ thuật trên trường quốc tế. Như lãnh đạo Hội Nhà báo Việt Nam đã nhấn mạnh, báo chí chính là “cầu nối truyền cảm hứng” và “lực lượng tiên phong” trong việc quảng bá các giá trị văn hóa. Vai trò này được thể hiện rõ qua cách báo chí đã chủ động tạo điểm nhấn và dẫn dắt dư luận cho các sự kiện văn hóa quy mô. ‏

‏Điển hình là chương trình “Liên hoan Quốc tế Sân khấu Thử nghiệm” hay “Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội” qua các năm không chỉ thu hút khán giả bởi giá trị nghệ thuật, mà còn nhờ được truyền thông đưa tin bài bản. Từ tin tức giới thiệu ban đầu, các bài phỏng vấn chuyên sâu với đạo diễn, nghệ sĩ, đến những bài bình luận, review sau khi công diễn. ‏

‏Rào cản kết nối báo chí trong công nghiệp văn hóa‏

‏Bên cạnh những nỗ lực trong thúc đẩy, phát triển công nghiệp văn hoá nước nhà, báo chí hiện đang đối diện với những khó khăn nội tại. Cùng chia sẻ tại diễn đàn, ông Phạm Quốc Thắng, Phó Tổng Biên tập Thời báo VTV nhận định, ngành công nghiệp văn hoá của Việt Nam có tiềm năng rất lớn, song báo chí vẫn chưa thực sự phát huy hết vai trò trong việc thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực này.‏

‏Theo ông, báo chí hiện nay còn thiếu chiều sâu, chưa xây dựng được những tuyến bài dài hơi hay chuyên mục mang tính chiến lược về công nghiệp văn hóa. Phần lớn các tác phẩm báo chí mới chỉ dừng lại ở việc đưa tin sự kiện, giới thiệu sản phẩm hoặc phản ánh bề nổi, trong khi lại thiếu hẳn những bài viết phân tích xu hướng, phản biện chính sách, kết nối thị trường hay gợi mở các mô hình sáng tạo.‏

‏Ông Thắng cho rằng, báo chí chưa tạo được diễn đàn học thuật, chuyên môn để gợi mở thảo luận, góc độ phân tích từ chuyên gia. Nội dung hiện tại còn rời rạc, manh mún, khiến độc giả khó hình dung được bức tranh toàn diện và chiều sâu của ngành công nghiệp văn hóa trong nước.‏

‏Thực tế cho thấy, nhiều lĩnh vực quan trọng trong công nghiệp văn hóa vẫn chưa được báo chí khai thác đúng mức. Tiêu biểu, ngành trò chơi điện tử và e-sports đang có tốc độ tăng trưởng nhanh, với doanh thu toàn cầu đạt hơn 187,7 tỷ USD năm 2024 (theo Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch). Trong khi đó, Việt Nam cũng nằm trong nhóm thị trường tiềm năng nhưng báo chí chủ yếu đưa tin về hiện tượng xã hội hoặc giải đấu, thiếu phân tích sâu về mô hình kinh doanh hay chính sách hỗ trợ. ‏

‏Đồng thời, thiết kế sáng tạo (thời trang, đồ họa, nội thất) là lĩnh vực có thể tạo ra giá trị xuất khẩu lớn, song báo chí mới dừng ở việc giới thiệu sự kiện, thiếu những bài viết chiến lược về xây dựng thương hiệu Việt. Trong âm nhạc số, dù thị trường streaming toàn cầu đạt hơn 17 tỷ USD năm 2024, báo chí trong nước vẫn thiên về đưa tin ca sĩ ra mắt MV, ít bàn đến vấn đề bản quyền hay cách khai thác nền tảng số để tạo giá trị kinh tế.‏

‏Một hạn chế khác là sự phối hợp giữa báo chí và giới sáng tạo trong ngành chưa chặt chẽ. Bên cạnh đó, cơ chế quản lý thông tin vẫn thiên về hành chính, thiếu động lực khuyến khích nội dung sáng tạo và chuyên sâu. Trong khi đó, báo chí phải đối mặt với sức ép cạnh tranh gay gắt từ mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới. Áp lực về lượt xem và quảng cáo khiến nhiều nội dung văn hóa bị “mì ăn liền hóa”, chạy theo số lượng và tương tác thay vì giá trị lâu dài.‏

‏Nâng tầm báo chí trong hệ sinh thái sáng tạo‏

‏Để tháo gỡ những điểm nghẽn và phát huy tối đa vai trò của mình, báo chí cần thực hiện một cuộc chuyển mình chiến lược, tập trung vào ba trụ cột then chốt có liên kết chặt chẽ với nhau. Trước hết, việc thoát khỏi “bẫy” đưa tin sự kiện đơn lẻ là bước đi tiên quyết, báo chí cần kiến tạo các “trục nội dung” chiến lược, dài hơi thay vì những bài viết rời rạc, manh mún. ‏

‏Điều này có nghĩa là xây dựng các chuyên đề chuyên sâu, chẳng hạn như phân tích chính sách để tháo gỡ vướng mắc về thuế, tín dụng, sở hữu trí tuệ, hoặc đi sâu vào mô hình kinh doanh của các ngành tiềm năng như trò chơi điện tử toàn cầu và âm nhạc số dựa trên vấn đề thực tiễn.‏

‏Nhìn sang Hàn Quốc, các tờ báo lớn như ‏‏The Korea Herald‏‏ không chỉ viết về thần tượng mà luôn có chuyên mục Hallyu Economics để phân tích cách khai thác giá trị kinh tế từ sở hữu trí tuệ (IP), giúp định hướng cả một nền công nghiệp (theo‏‏ ‏‏kocca.kr‏‏).‏

‏Tuy nhiên, để thực hiện được điều này, trụ cột thứ hai không thể thiếu là “vũ khí hóa” năng lực chuyên môn của chính đội ngũ nhà báo. Không thể có những phân tích sắc sảo nếu phóng viên thiếu kiến thức nền tảng, vì vậy cần đầu tư đào tạo đội ngũ chuyên sâu và chủ động biến tòa soạn thành trung tâm tư vấn, phản biện bằng cách mời chuyên gia cùng tham gia tọa đàm.‏

‏Từ nền tảng nội dung và chuyên môn vững vàng, trụ cột thứ ba là chuyển đổi vai trò từ người đưa tin thụ động sang người kết nối chủ động (matchmaker) trong hệ sinh thái. Báo chí cần chủ động tổ chức các phiên kết nối đầu tư, giới thiệu dự án sáng tạo và hợp tác với hiệp hội ngành nghề để thực hiện khảo sát chuyên sâu. ‏

‏Chỉ khi 3 trụ cột này được xây dựng đồng bộ, báo chí mới thực sự vượt qua hạn chế nội tại để trở thành động lực kiến tạo, dẫn dắt sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa Việt Nam.‏