Vì sao Iran nắm thế thượng phong tại eo biển Hormuz?

Eo biển Hormuz đã bị phong tỏa gần bốn tuần, khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào tình trạng hỗn loạn và đến nay vẫn chưa có dấu hiệu nào cho thấy căng thẳng sẽ sớm hạ nhiệt. Các mối đe dọa cùng loạt vụ tấn công của Iran nhằm vào tàu thuyền tại Vịnh Ba Tư đã khiến rủi ro vận tải biển gia tăng mạnh, buộc phần lớn hoạt động hàng hải qua tuyến đường thủy hẹp này phải tạm dừng.

Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận tải chiến lược quan trọng nhất thế giới, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên toàn cầu. Tuyến đường này cũng là cửa ngõ vận chuyển nhiều loại phân bón thiết yếu cho nông nghiệp toàn cầu.

Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng ngày càng nghiêm trọng, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington đang thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt tình trạng phong tỏa. Đồng thời, Mỹ cũng lên kế hoạch triển khai thêm hàng nghìn binh sĩ tới Trung Đông và xem xét khả năng Hải quân Mỹ hộ tống các tàu chở dầu đi qua khu vực.

margin: 15px auto;" />

Tuy nhiên, Iran vẫn nắm giữ nhiều lợi thế trong cuộc đối đầu này. Một phần đến từ các phương thức tác chiến phi truyền thống như máy bay không người lái giá rẻ, thủy lôi và các tàu tấn công nhỏ. Phần còn lại xuất phát từ yếu tố địa lý, khiến việc bảo vệ tàu thuyền hoặc đảm bảo an ninh tuyệt đối cho tuyến vận tải này trở nên cực kỳ khó khăn đối với Mỹ và các nước khác.

Việc kiểm soát eo biển Hormuz cũng mang lại lợi thế đáng kể cho Tehran. Các quan chức Iran cho biết, nước này sẽ tiếp tục thu phí bảo đảm an toàn đối với một số tàu chở dầu được phép đi qua. Trước đó, báo cáo của Lloyd’s List Intelligence ngày 23/3 cho biết ít nhất hai tàu đã phải trả những khoản tiền lớn để được phép vượt qua tuyến đường này.

Vị trí địa lý giúp Iran chiếm ưu thế

Theo công ty phân tích vận tải biển Vortexa, tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz rộng khoảng 24 dặm (khoảng 42 km). Tuy nhiên, phần lớn tàu thuyền thực tế chỉ di chuyển qua hai luồng hàng hải còn hẹp hơn nhiều.

Ông Nick Childs, chuyên gia cao cấp về lực lượng hải quân và an ninh hàng hải tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) cho rằng eo biển Hormuz được coi là “điểm nghẽn” chiến lược vì gần như không có tuyến thay thế. “Trên thế giới có nhiều điểm nghẽn hàng hải, nhưng eo biển Hormuz đặc biệt khó xử lý bởi gần như không có con đường nào khác để thay thế”, ông nói. Không gian di chuyển hạn chế cũng tạo ra thách thức lớn đối với cả tàu thương mại lẫn các lực lượng hộ tống.

Ông Kevin Rowlands, biên tập viên tạp chí của Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI), cho biết: “Trên đại dương rộng lớn, tàu thuyền có thể đổi hướng để tránh nguy hiểm. Nhưng ở những điểm thắt cổ chai như thế này, lựa chọn đó gần như không tồn tại”.

Theo ông, điều này khiến Iran không cần phải chủ động săn tìm mục tiêu. Chỉ cần chờ đợi trong khu vực, họ vẫn có thể tạo ra một “vùng nguy hiểm” đối với tàu thuyền đi qua. Ông Rowlands cho rằng trong môi trường như vậy, thời gian cảnh báo trước khi xảy ra một cuộc tấn công có thể chỉ tính bằng vài giây.

Ngoài ra, Iran sở hữu gần 1.000 dặm đường bờ biển dọc Vịnh Ba Tư, từ đó có thể triển khai các hệ thống tên lửa chống hạm. Các bệ phóng tên lửa này có tính cơ động cao, khiến việc phát hiện và phá hủy trở nên khó khăn.

Địa hình khu vực phía bắc eo biển, thuộc lãnh thổ Iran, cũng mang lại lợi thế đáng kể. Khu vực này không phải đồng bằng bằng phẳng mà bao gồm nhiều đồi núi, thung lũng, khu dân cư và các đảo ngoài khơi. Theo ông Rowlands, chính những yếu tố địa hình này khiến việc phát hiện mối đe dọa trở nên phức tạp hơn, đồng thời giúp Iran dễ dàng che giấu các hệ thống vũ khí di động.

Hàng loạt mối đe dọa đối với tàu thương mại

Các nhà phân tích cho rằng năng lực tấn công tổng hợp của Iran nhằm vào tàu thương mại đã suy giảm phần nào kể từ khi xung đột nổ ra. Tuy vậy, ông Rowlands cho rằng, gần như không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro đối với các tàu thuyền.

“Ngay cả khi đã giảm thiểu đáng kể, nguy cơ vẫn không thể đưa về mức bằng không. Trong thời gian tới, tàu thuyền vẫn sẽ phải đối mặt với những mối đe dọa nhất định từ nhiều loại hệ thống vũ khí khác nhau”, ông nhận định.

Theo ông Rowlands, để bảo vệ các tàu chở dầu, các lực lượng hải quân có thể phải triển khai một hệ thống phòng thủ nhiều lớp, thay vì chỉ đơn thuần bố trí tàu chiến hộ tống phía trước và phía sau đoàn tàu. Hệ thống này có thể bao gồm giám sát từ vệ tinh, máy bay tuần tra hàng hải và máy bay không người lái, trong khi tàu thuyền di chuyển theo các tuyến đường đã được rà phá thủy lôi.

Ông Nick Childs, chuyên gia cao cấp về Lực lượng Hải quân và An ninh Hàng hải tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) cho biết Mỹ đã làm suy yếu phần lớn năng lực hải quân truyền thống của Iran. Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất hiện nay lại đến từ các phương tiện tác chiến phi truyền thống. Trong số đó có máy bay không người lái, tàu cao tốc tấn công nhanh, hoặc các tàu không người lái mang thuốc nổ.

“Nếu Iran quyết định rải thủy lôi, họ thậm chí có thể thả chúng từ phía sau một chiếc thuyền buồm trông hoàn toàn vô hại”, ông nói. Ông Childs cũng cho rằng bên cạnh các tàu ngầm lớn, Iran còn có thể sử dụng những “tàu ngầm tí hon” hoạt động ở vùng nước nông, khiến việc phát hiện và đối phó càng trở nên khó khăn.

Các đồng minh của Mỹ, bao gồm Anh, Pháp, hiện cũng đang xây dựng các kế hoạch nhằm bảo vệ hoạt động vận tải quốc tế qua tuyến đường thủy chiến lược này.

Hoạt động vận tải vẫn chưa thể khôi phục

Các nhà phân tích cho rằng Iran thậm chí không cần phải phá hủy tàu thuyền để đạt được mục tiêu gây gián đoạn thương mại năng lượng toàn cầu. Chỉ cần duy trì mức độ rủi ro đủ cao, nhiều công ty vận tải biển đã sẵn sàng dừng hoạt động để tránh thiệt hại.

Dù vậy, một số tàu có liên hệ với Iran, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan vẫn vượt qua được eo biển. Iran cho biết các “tàu không thù địch” vẫn có thể đi qua nếu phối hợp với chính quyền nước này.

Theo tờ Lloyd’s List Intelligence, ít nhất 16 tàu đã vượt qua eo biển, trong đó có một tàu được cho là đã trả khoản phí lên tới 2 triệu USD. Một số tàu chở dầu “ma” cũng được cho là đã sử dụng danh tính của các tàu đã bị tháo dỡ để tránh bị phát hiện.

Ngay cả khi toàn bộ hoạt động vận chuyển dầu được nối lại, tình trạng ùn tắc cũng khó có thể giải quyết ngay lập tức. Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, gần 2.000 tàu hiện vẫn bị mắc kẹt trong khu vực Vịnh Ba Tư. Trong khi đó, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục nhấn mạnh rằng các nỗ lực ngoại giao đang đạt tiến triển. Iran phủ nhận việc đàm phán trực tiếp với Mỹ, dù thừa nhận hai bên vẫn trao đổi thông điệp thông qua các kênh trung gian. Những phát biểu về ngoại giao của ông Trump được đưa ra trong bối cảnh Washington đang tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực.

Hai quan chức Mỹ cho biết Lữ đoàn Viễn chinh Thủy quân lục chiến số 11 cùng Nhóm đổ bộ Boxer đang trên đường tới Trung Đông. Trước đó, Lữ đoàn Viễn chinh Thủy quân lục chiến trên tàu tấn công đổ bộ USS Tripoli cũng đã được điều động tới khu vực, dù Washington chưa tiết lộ cụ thể vị trí triển khai.

Các đơn vị viễn chinh thủy quân lục chiến (MEU) thường được sử dụng cho các nhiệm vụ sơ tán hoặc các chiến dịch đổ bộ từ tàu lên bờ, bao gồm cả các cuộc đột kích. Điều này làm dấy lên nhiều đồn đoán về khả năng Mỹ chuẩn bị các kịch bản tác chiến trên bộ, dù chính quyền Trump khẳng định chưa có kế hoạch tiến hành chiến dịch như vậy tại Iran.

Theo một số nguồn tin, Iran cũng đang tăng cường hệ thống phòng thủ trên đảo Kharg nhằm đề phòng khả năng bị tấn công. Một số nhà phân tích cho rằng việc Mỹ điều tàu USS Tripoli cùng các lực lượng hải quân khác tới khu vực có thể nhằm tạo sức ép chiến lược, buộc Iran phải điều chỉnh tính toán. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng cảnh báo rằng Washington có thể tiếp tục tấn công các mục tiêu liên quan đến hoạt động xuất khẩu dầu của Iran nếu nước này duy trì việc phong tỏa eo biển Hormuz.

Tuần trước, quân đội Mỹ đã tấn công các cơ sở quân sự trên đảo Kharg - nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran. Các cơ sở thương mại dầu mỏ trên đảo không bị nhắm tới, nhưng ông Trump cảnh báo chúng có thể trở thành mục tiêu tiếp theo nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.