Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Người ‘thổi hồn’ vào tò he truyền thống

Giữa nhịp sống hiện đại và làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ, nghệ thuật tò he, một loại hình đồ chơi dân gian gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa người Việt vẫn giữ được sức sống riêng nhờ tâm huyết và sáng tạo của các nghệ nhân. Không chỉ là sản phẩm thủ công mang tính giải trí, mỗi con tò he còn mang những câu chuyện văn hóa, lịch sử và ký ức cộng đồng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, nghệ nhân Đặng Văn Hậu đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về giá trị, thách thức và tương lai của nghệ thuật tò he trong đời sống hôm nay.

margin: 15px auto;" />

- Thưa nghệ nhân, điều gì làm nên giá trị đặc sắc và sức sống bền bỉ của nghệ thuật tò he trong đời sống văn hóa Việt Nam?

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Nghệ thuật con giống bột hay còn có tên gọi nghệ thuật tò he trước hết là một loại hình đồ chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa Việt. Điểm cốt lõi tạo nên giá trị của tò he, cũng như nhiều sản phẩm thủ công truyền thống khác, nằm ở chỗ mỗi tác phẩm, mỗi nhân vật đều gắn với một câu chuyện riêng, phản ánh những lát cắt sinh động của lịch sử, phong tục và đời sống tinh thần người Việt. Chính những câu chuyện ấy giúp tò he không chỉ “để xem” hay “để chơi”, mà còn để cảm nhận và suy ngẫm.

Trong không gian lễ Tết, hội xuân, hình ảnh các nghệ nhân tò he hiện diện bên những phiên chợ truyền thống, cùng với ông đồ cho chữ đã trở thành dấu hiệu quen thuộc báo hiệu mùa xuân về. Đó là khoảnh khắc mà con người cảm nhận rõ sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại, giữa đời sống đương đại và những giá trị văn hóa lâu bền. Theo tôi, chính sự gắn bó mật thiết ấy đã làm cho tò he trở thành một nét đẹp văn hóa đặc sắc của người Việt Nam nói chung và của người miền Bắc nói riêng, cần được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay.

- Trong quá trình sáng tạo, các hình tượng tò he được lựa chọn và xây dựng như thế nào để gắn với từng dịp lễ trong năm, thưa nghệ nhân?

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Việc xây dựng hình tượng tò he luôn bám sát nhịp điệu của đời sống văn hóa và các dịp lễ truyền thống. Tùy theo từng thời điểm trong năm, chúng tôi chủ động thiết kế sản phẩm đa dạng, vừa giữ được tinh thần dân gian, vừa đáp ứng thị hiếu của công chúng.

Với dịp Trung thu, các tác phẩm thường xoay quanh mâm cỗ trông trăng, hình ảnh chú Cuội, chị Hằng, tái hiện không khí hồn nhiên, trong trẻo của Tết thiếu nhi. Riêng dịp Tết Nguyên đán năm nay, năm Bính Ngọ nên hình tượng linh vật ngựa được lựa chọn làm chủ đề trung tâm. Theo quan niệm dân gian, ngựa tượng trưng cho sức mạnh, sự bền bỉ, tinh thần bứt phá và khát vọng vươn lên. Khi đưa hình ảnh linh vật ngựa vào tò he, chúng tôi không chỉ tạo ra một sản phẩm mang tính thời điểm mà còn gửi gắm thông điệp về một năm mới nhiều năng lượng, hanh thông và chuyển động tích cực.

Bên cạnh đó, các mâm cỗ Tết truyền thống và những câu chuyện dân gian về ngày Tết vẫn luôn là dòng sản phẩm được công chúng yêu thích nhất. Bởi thông qua từng tác phẩm, người xem không chỉ cảm nhận vẻ đẹp tạo hình, mà còn tìm thấy ký ức văn hóa, sự sum vầy và tinh thần gia đình, những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của Tết Việt.

- Theo nghệ nhân, vai trò của thế hệ trẻ có ý nghĩa như thế nào trong việc bảo tồn và phát triển bền vững nghề nặn tò he hiện nay?

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Để nghề nặn tò he có thể tồn tại và phát triển lâu dài, sự chung sức và tiếp nối của thế hệ trẻ là yếu tố mang tính quyết định. Xuất phát từ nhận thức đó, Hợp tác xã con giống bột Tay Tiên đã và đang chủ động triển khai công tác dạy nghề, truyền nghề cho các bạn trẻ với mục tiêu xây dựng đội ngũ nghệ nhân kế cận không chỉ giỏi tay nghề, mà còn có tác phong làm việc chuyên nghiệp, hiểu giá trị văn hóa của nghề mình theo đuổi.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, nặn tò he là một nghề đòi hỏi rất nhiều kiên trì, bền bỉ và sự chịu khó. Người theo nghề phải chấp nhận bắt đầu từ những công đoạn giản đơn nhất, rèn luyện từng ngày để tích lũy kỹ năng và kinh nghiệm. Chỉ khi thực sự yêu nghề và đủ nhẫn nại, người trẻ mới có thể gắn bó lâu dài, coi tò he không chỉ là sinh kế mà còn là một phần trách nhiệm trong việc gìn giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa dân gian của dân tộc.

- Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, nghệ nhân đã ứng dụng công nghệ như thế nào để quảng bá nghệ thuật tò he và lan tỏa giá trị văn hóa dân gian đến công chúng, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế?

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Chuyển đổi số với chúng tôi không phải để thay đổi bản chất của nghề mà là một phương thức mới để kể câu chuyện văn hóa một cách hiệu quả hơn. Xuất phát từ suy nghĩ đó, cơ sở đã chủ động ứng dụng công nghệ số thông qua các nền tảng mạng xã hội như Fanpage “Nghệ nhân Đặng Văn Hậu” và kênh TikTok “Tò he kể chuyện”, nơi mỗi sản phẩm không chỉ được giới thiệu về hình thức, mà còn được kể lại câu chuyện văn hóa, lịch sử phía sau.

Bên cạnh đó, việc gắn mã QR trên từng tác phẩm, như bộ tò he chủ đề Ca trù, giúp mở rộng khả năng tiếp cận của sản phẩm tới cả khách Việt Nam và quốc tế. Khi quét mã, người xem sẽ được dẫn trực tiếp tới Fanpage để tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa và câu chuyện của tác phẩm bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh. Chúng tôi mong muốn mỗi sản phẩm tò he không chỉ là một món đồ thủ công, mà trở thành một "đại sứ văn hóa" nhỏ, giúp người xem hiểu hơn, yêu hơn những giá trị truyền thống của Việt Nam trong không gian số.

- Trong quá trình truyền dạy nghề nặn tò he và hành trình phục hồi các giá trị con giống bột bị thất truyền, ông đã trải qua những thuận lợi, khó khăn nào và điều gì để lại cho ông dấu ấn sâu sắc nhất?

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu: Thuận lợi lớn nhất trong công tác truyền dạy nghề hiện nay là tò he vốn là một nghề tương đối nhẹ nhàng, thời gian học linh hoạt, phù hợp với học sinh, đặc biệt là các em từ bậc trung học cơ sở đến trung học phổ thông. Các lớp học thường được tổ chức vào dịp hè, với quy trình đào tạo bài bản, bắt đầu từ những kỹ năng nền tảng như làm quen với bột, pha màu, cho đến khi học viên có thể tự tay nặn được những sản phẩm đơn giản. Để tạo động lực gắn bó, các em còn được trả lương cho những sản phẩm đầu tay, qua đó bước đầu cảm nhận giá trị lao động từ nghề truyền thống.

Không chỉ mang lại sinh kế, nghề tò he còn trở thành chỗ dựa tinh thần tích cực cho người học. Các em có thể mang sản phẩm đi giao lưu văn hóa trong môi trường đại học, tham gia hoạt động thiện nguyện, nặn tò he tặng trẻ em vùng cao hay các bệnh nhi tại Viện Nhi Trung ương. Chính những trải nghiệm ấy giúp người trẻ nhận ra rằng làm nghề cũng là cách để lan tỏa những giá trị nhân văn của văn hóa dân gian.

Tuy nhiên, khó khăn cũng không ít. Đào tạo nghề tò he theo hướng chuyên nghiệp đòi hỏi nhiều thời gian hơn so với các nghề khác. Nếu như nghề may chỉ cần khoảng ba tháng để tạo ra thu nhập ổn định, thì với tò he, người học phải kiên trì rèn luyện cả năm trời mới có thể nâng cao tay nghề và đảm bảo cuộc sống. Bên cạnh đó, việc thu hút lao động trẻ tại các làng nghề gặp nhiều thách thức do sự cạnh tranh gay gắt từ những ngành nghề có thời gian học ngắn, thu nhập đến sớm. Nghề tò he vì thế đòi hỏi người theo đuổi không chỉ giỏi kỹ thuật, mà còn phải có tư duy sáng tạo, linh hoạt và biết cách tổ chức sản xuất, kinh doanh. Nếu đủ kiên trì, người làm tò he hôm nay không chỉ là nghệ nhân, mà còn có thể trở thành doanh nhân văn hóa.

Một dấu mốc đáng nhớ nhất trong hành trình nghề nghiệp của tôi là vào năm 2017, khi cùng nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách phục hồi thành công hai loại hình con giống bột của Hà Nội đã bị thất truyền. Thực tế cho thấy, việc khôi phục những giá trị đã mất còn khó khăn hơn nhiều so với gìn giữ nghề truyền thống đang tồn tại. Tuy vậy, thành công này không chỉ đưa sản phẩm trở lại đời sống đương đại và được công chúng đón nhận tích cực, mà còn mở ra cơ hội quý giá để tôi làm việc sâu hơn với các nhà nghiên cứu, hiểu đầy đủ hơn về chiều sâu văn hóa Việt. Qua quá trình ấy, tôi học hỏi thêm nhiều kỹ thuật tạo hình, cách làm bột khác nhau từ các vùng nghề cũ, làm nền tảng để tiếp tục sáng tạo ra những sản phẩm mới, vừa mang bản sắc riêng, vừa tiếp nối tinh hoa của làng nghề truyền thống.

 - Xin cảm ơn nghệ nhân!