Nâng cao giá trị và tính bền vững cho xuất khẩu ngành sắn

29/01/2026 - 18:067 phút đọc

Tiềm năng lớn nhưng đầy rủi ro

Tại Hội thảo “Chuỗi cung ứng ngành sắn Việt Nam: Thực trạng và giải pháp” do Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (VIESARD), Hiệp hội Sắn Việt Nam (VCA) và Tổ chức Forest Trends phối hợp tổ chức, ông Nghiêm Minh Tiến, Chủ tịch VCA cho biết, từ cây lương thực cứu đói, cây sắn đã trở thành cây công nghiệp chủ lực xuất khẩu và bước vào Câu lạc bộ xuất khẩu tỷ “đô” cách đây hơn chục năm.

Tuy nhiên từ chục năm trở lại đây, giá trị xuất khẩu đang chững lại mặc dù khối lượng xuất khẩu vẫn tăng cao.

Theo số liệu của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), năm 2025, xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn của Việt Nam đạt trên 3,9 triệu tấn, tăng 52,2% so với năm 2024, tuy nhiên kim ngạch chỉ đạt trên 1,26 tỷ USD, tương ứng mức tăng 9,8%.

“Sự chênh lệch lớn giữa tốc độ tăng trưởng về khối lượng và kim ngạch cho thấy hiệu quả xuất khẩu của mặt hàng này chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu”- bà Vương Thị Oanh, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương nhận định.

Số liệu tháng 12/2025 cho thấy, xuất khẩu sắn đạt 373.219 tấn, tương đương 135,1 triệu USD, tăng lần lượt 39,4% về lượng và 42,6% về kim ngạch so với tháng 11/2025. Điều này phản ánh nhu cầu thị trường gia tăng mạnh vào thời điểm cuối năm, đồng thời cho thấy xuất khẩu sắn vẫn mang tính thời vụ khá rõ nét.

margin: 15px auto;" />

“Với kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,3 tỷ USD năm 2025, Việt Nam đã trở thành quốc gia xuất khẩu sắn lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Thái Lan. Sắn hiện là sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đứng thứ ba sau gạo và cà phê. Cây sắn cũng là cây nằm trong số 13 sản phẩm nông nghiệp quốc gia của Việt Nam…” - Chủ tịch VCA thông tin.

Đáng chú ý, thị trường xuất khẩu sắn của Việt Nam hiện tập trung chủ yếu vào Trung Quốc. Cụ thể, năm 2025 xuất khẩu sang thị trường này đạt 3,7 triệu tấn, tương đương 1,17 tỷ USD, chiếm tới 94,1% tổng lượng và 92,6% tổng kim ngạch xuất khẩu sắn của cả nước. So với năm 2024, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 54,3% về lượng nhưng chỉ tăng 10,8% về kim ngạch, phản ánh xu hướng giá xuất khẩu bình quân giảm.

“Mặc dù một số thị trường như Malaysia và Philippines ghi nhận mức tăng trưởng tích cực trong năm 2025, với mức tăng lần lượt 118,7% và 59,6% về lượng, song quy mô xuất khẩu sang các thị trường này vẫn còn nhỏ. Do đó, các thị trường này chưa đủ sức làm giảm đáng kể sự phụ thuộc của xuất khẩu sắn Việt Nam vào thị trường Trung Quốc. Điều này cho thấy cơ cấu thị trường xuất khẩu sắn còn mất cân đối và thiếu tính bền vững, tiềm ẩn nhiều rủi ro khi thị trường chủ lực biến động”, bà Oanh phân tích.

Chủ tịch VCA Nghiêm Minh Tiến cùng không giấu được lo lắng: “Nếu chúng ta không thay đổi thì sự thay đổi của thị trường Trung Quốc sẽ làm cho ngành sắn sụp đổ hoàn toàn”.

Xây dựng chuỗi cung ứng bền vững

Báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (TT&BVTV), Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) cho biết, Việt Nam đứng thứ 9 thế giới về diện tích trồng sắn và đứng thứ 7 về sản lượng (Số liệu năm 2024). Tổng lượng cung sắn nguyên liệu của Việt Nam hàng năm đạt trên 18 triệu tấn tươi, trong đó, nguồn cung trong nước chiếm khoảng 58%, 42% còn lại là từ nhập khẩu với nguồn cung từ Lào và đặc biệt từ Campuchia chiếm gần 100% lượng nhập khẩu.

“Những năm gần đây diện tích trồng sắn cả nước nhìn chung có xu hướng giảm nhẹ. Tuy nhiên tại một số địa phương nơi có các diện tích rừng, diện tích sắn đang tiếp tục được mở rộng. Điều này làm dấy lên những quan ngại về mối liên hệ giữa mở rộng diện tích trồng sắn và tài nguyên rừng”- Đại diện Cục TT&BVTV phát biểu.
Theo số liệu của Cục TT&BVTV, các DN chế biến tinh bột sắn tại Việt Nam có nhà máy đặt tại 30 tỉnh thành, với 142 nhà máy với tổng công suất thiết kế trên 13,4 triệu tấn củ tươi đang hoạt động. Tuy nhiên, do một số vùng thiếu nguồn cung nguyên liệu trong khi số nhà máy chế biến tại các vùng này quá lớn so với năng lực cung cấp nguyên liệu của vùng nên nhiều nhà máy chưa khai thác hết công suất. Cả nước có 4 nhà máy nguyên liệu sinh học sản xuất cồn E100 đặt tại Bình Phước, Đồng Nai, Quảng Ninh và Quảng Ngãi tuy nhiên chỉ có 2 nhà máy đang hoạt động với tổng công suất 200 nghìn m3 sắn nhiên liệu/nhà máy với nhu cầu sắn khô nguyên liệu của 2 nhà máy đã là 500 nghìn tấn/năm.

Một khảo sát đáng chú ý của Forest Trends về chuỗi cung ngành sắn cho thấy, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025. lượng nhập khẩu sắn đã đạt 8,5 triệu tấn, vượt 10% so với năm 2024 (77 triệu tấn),với kim ngạch 662 triệu USD, chỉ bằng 77% so với tổng kim ngạch nhập khẩu.

Phần lớn nguồn nguyên liệu đến từ sản xuất nhỏ lẻ của 1,2 triệu nông hộ, tuy nhiên chỉ có 4,7% nông dân ký hợp đồng trực tiếp với nhà máy, hơn 95% sản lượng vẫn bán qua thương lái.

Theo TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch VIESARD, khó khăn lớn nhất của ngành sắn hiện nay trong việc đảm bảo truy xuất nguồn gốc của ngành sắn Việt Nam nằm ở phần nguyên liệu, cả từ nông hộ trong nước và từ nhập khẩu.

Hiện tại, nguồn cung trong nước chủ yếu được trồng trên những diện tích nhỏ lẻ của nông hộ, được tiêu thụ qua thương lái và thiếu thông tin về các hoạt động sử dụng đất, giao dịch giữa hộ và thương lái khiến việc truy xuất nguồn gốc khó khăn; nhiều trường hợp là không thể. Khó khăn trong luồng cung nhập khẩu tương tự: các doanh nghiệp nhập khẩu không biết hoặc không có thông tin về vùng trồng, thiếu bằng chứng về các giao dịch.

“Nếu không quản lý được mối quan hệ này thì không thể quản lý được chuỗi cung, càng không thể áp dụng khoa học công nghệ hay truy xuất nguồn gốc một cách thực chất”- TS. Hà Công Tuấn lo ngại.

Phân tích các vùng nguyên liệu sắn, TS. Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Việt Nam, Tổ chức Forest Trends lưu ý, các hộ nông dân trồng sắn chủ yếu là hộ nghèo, đồng bảo dân tộc, vì thế có tác động lớn hơn so với các ngành khác, tuy nhiên hiện chưa nhận được sự quan tâm xứng đáng của Chính phủ và các Bộ ngành liên quan.

Chỉ ra thực tế ngành sắn vẫn chưa có quy hoạch, qua khảo sát của Forest Trends cho thấy nhiều diện tích trồng sắn hiện đang trồng trên đất lâm nghiệp, chuyên gia Forest Trends lo ngại, nếu hiện trạng này không được giải quyết, sắn được thu hoạch từ những diện tích này sẽ coi là bất hợp pháp, ảnh hưởng đến xuất khẩu của cả ngành.

Từ thực tế xuất khẩu, đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu sắn ở khu vực Bắc Trung bộ cho biết hiện doanh nghiệp đang rất lo lắng khi hàng xuất sang biên giới, sau khi kiểm tra, phía Trung Quốc đóng dấu “không đủ yêu cầu xuất khẩu” mà trước đó doanh nghiệp không biết. Nhiều doanh nghiệp cùng chung nỗi lo khi năm 2026 phía Trung Quốc yêu cầu doanh nghiệp phải kê khai theo mã mới mà hiện vẫn chưa có hướng dẫn.

Lý giải vì sao nông dân không ký hợp đồng với nhà máy, doanh nghiệp cho biết, yêu cầu hiện nay là trên 5 triệu đồng thanh toán phải chuyển khoán trong khi các hộ dân chủ yếu là vùng đồng bào dân tộc chưa có tài khoán thanh toán nên buộc họ phải bán qua thương lại và chịu thuế 0,5%.

“Là ngành hàng xuất khẩu tỷ “đô” nhưng nhiều khi nghĩ cũng chạnh lòng, nhiều địa phương cây sắn đóng góp quan trọng vào sự phát triển của địa phương nhưng không được nhắc đến nói gì đến chính sách hỗ trợ...”- Chủ tịch VCA giãi bày.

Chủ tịch VIESARD, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ NN&MT) Hà Công Tuấn, cho rằng, để phát triển bền vững, trước hết ngành sắn cần phải tái cơ cấu, rà soát lại diện tích vùng trồng, loại bỏ những diện tích trồng vào đất lầm nghiệp, phân biệt rõ đâu là vùng trồng đã canh tác ổn định lâu dài.

Bên cạnh đó, cần lập bản đồ số, chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng và xây dựng bộ tiêu chí chung cho các thị trường xuất khẩu. Chuỗi cung phải được tổ chức lại từ nông dân, các tổ chức trung gian đến nhà máy, với cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích hài hòa, trong đó vai trò của các bên liên quan cần được “định danh” rõ ràng để giải quyết dứt điểm bài toán truy xuất.

“Việc này nhất định phải có sự tham gia của Chính phủ và các Bộ ngành liên quan, tự doanh nghiệp không làm được”- TS. Hà Công Tuấn nhấn mạnh.

Đồng thời khuyến nghị việc nâng cao trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết để ngành sắn không chỉ trụ vững ở thị trường Trung Quốc mà còn hướng tới các thị trường cao cấp hơn trong tương lai.