Trung học nghề: 'Lối rẽ' cần được nhìn nhận công bằng hơn

Liên kết đúng, học sinh hưởng lợi

Từ ngày 1/1/2026, hệ thống giáo dục quốc dân chính thức bổ sung mô hình trường trung học nghề, được xác lập ngang cấp với trung học phổ thông. Đây không chỉ là một điều chỉnh trong cấu trúc hệ thống giáo dục, mà là tín hiệu cho thấy nỗ lực tháo gỡ áp lực kéo dài nhiều năm đối với kỳ thi tuyển sinh lớp 10 và tư duy “một con đường duy nhất” sau khi học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở.

margin: 15px auto;" />

Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 Hà Nội hằng năm có số lượng lớn thí sinh đăng ký dự thi (hơn 100.000 em) trong khi trường THPT công lập nhiều năm chỉ tuyển hơn 60%: năm 2023 - 2024 là 61%; năm 2024 - 2025 với 63%. Có thể thấy, mỗi năm có hàng chục nghìn học sinh không trúng tuyển vào lớp 10 công lập. Do đó, trung học nghề được kỳ vọng trở thành lựa chọn học tập linh hoạt hơn, vừa học văn hóa, vừa học nghề, sớm hình thành năng lực làm việc và rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo với thị trường lao động. Tuy nhiên, mô hình này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu được xã hội nhìn nhận như một con đường bình đẳng, chứ không phải phương án “chữa cháy” cho hệ phổ thông quá tải.

Theo định hướng, trung học nghề dành cho học sinh đã hoàn thành THCS, với chương trình tích hợp kiến thức phổ thông cốt lõi của trung học phổ thông và đào tạo chuyên môn nghề. Người học hoàn thiện học vấn phổ thông, hình thành kỹ năng nghề nghiệp, có thể đi làm hoặc tiếp tục học lên các trình độ cao hơn.

Tại Phiên họp của Tiểu ban Giáo dục nghề nghiệp thuộc Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực ngày 19/12/2025, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh việc xây dựng chương trình trung học nghề nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để các địa phương, cơ sở giáo dục và nhà đầu tư triển khai đào tạo nghề theo định hướng, lộ trình và điều kiện thực hiện thống nhất.

Đáng chú ý, Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi cho phép học sinh được thực tập và hưởng lương tối thiểu. Đây được xem là bước tiến quan trọng, hiện thực hóa mô hình “3 trong 1”: học văn hóa, học nghề và tiếp cận môi trường làm việc thực tế. Về mặt chính sách, điều này cho thấy trung học nghề không được thiết kế như “nhánh phụ”, mà là một cấp học có vị trí rõ ràng trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và nhận thức xã hội vẫn còn khá lớn. Không ít phụ huynh vẫn mang tâm lý e ngại khi nhắc đến học nghề sớm, coi đây là lựa chọn dành cho những học sinh “không học được”. Chính định kiến này từng khiến nhiều mô hình giáo dục nghề nghiệp trước đây không thu hút được người học, dù ý tưởng không hề sai.

Chị Nguyễn Thị Lan, phụ huynh có con đang học lớp 9 tại Hà Nội, cho rằng việc có thêm lựa chọn là cần thiết và hợp lý. “Không phải đứa trẻ nào cũng phù hợp với con đường thi cử nặng nề rồi lên đại học. Nếu trung học nghề dạy văn hóa đàng hoàng, dạy nghề bài bản, con tôi vừa học xong phổ thông có nghề trong tay, tôi hoàn toàn ủng hộ”, chị Lan chia sẻ.

Quan điểm này phản ánh tâm lý đang dần thay đổi ở một bộ phận phụ huynh, khi áp lực học tập ngày càng lớn và cơ hội việc làm không còn phụ thuộc tuyệt đối vào tấm bằng đại học.

Ranh giới và trách nhiệm

Một trong những điều kiện tiên quyết để trung học nghề không rơi vào "vết xe đổ" của các mô hình trước đây là bảo đảm tính tương đương thực chất với trung học phổ thông. 

Hiện nay, trung học nghề đã được xác lập rõ trong các luật mới, được định vị là cấp học song song với trung học phổ thông và xếp ở bậc 3 trong khung trình độ quốc gia Việt Nam. Theo đó, học sinh tốt nghiệp trung học nghề có đủ kiến thức phổ thông cốt lõi, kỹ năng nghề nghiệp để tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên các trình độ cao hơn. Kỳ thi tốt nghiệp được thiết kế theo hướng đánh giá năng lực, kết hợp kiến thức văn hóa và chuyên môn nghề, thay vì nặng về kiểm tra lý thuyết thuần túy.

Ở góc độ người học, em Trần Minh Hoàng, học sinh lớp 9 tại Hưng Yên, bày tỏ sự quan tâm tới mô hình trung học nghề. “Em học không tệ nhưng không thích học lý thuyết quá nhiều. Nếu được vừa học văn hóa vừa học nghề, sau này có thể đi làm sớm hoặc học tiếp, em thấy phù hợp hơn với bản thân. Quan trọng là bằng cấp phải được công nhận như các bạn học THPT”, Hoàng chia sẻ.

Kết luận Phiên họp Tiểu ban Giáo dục nghề nghiệp thuộc Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân khẳng định, chương trình trung học nghề đã được luật hóa, chuyển từ giai đoạn thí điểm sang triển khai chính thức theo hướng chuẩn hóa. Việc tổ chức thực hiện cần bám sát quy định pháp luật, xây dựng hệ thống chuẩn đầu ra rõ ràng, thống nhất và có khả năng đo lường.

Thứ trưởng nhấn mạnh, học sinh Việt Nam có năng lực tiếp thu tốt, khả năng thích ứng cao; vấn đề cốt lõi là thiết kế chương trình và tổ chức đào tạo bảo đảm chất lượng thực chất. Trung học nghề phải hướng tới chuẩn đầu ra cụ thể về kiến thức, kỹ năng và năng lực nghề nghiệp, giúp người học đáp ứng yêu cầu thị trường lao động ngay sau tốt nghiệp.

Trên cơ sở đó, Thứ trưởng Lê Quân đề nghị ưu tiên phát triển các ngành nghề thuộc lĩnh vực STEM, công nghệ mũi nhọn, chuyển đổi số và các lĩnh vực có nhu cầu nhân lực cao. Đồng thời, cần sớm thống nhất cách tiếp cận giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp, bảo đảm tính liên thông, đồng bộ và hiệu quả trong toàn hệ thống.

Trung học nghề không chỉ là thêm một lối rẽ sau lớp 9. Đó là thước đo cho mức độ cởi mở của hệ thống giáo dục và sự thay đổi trong cách xã hội đánh giá thành công. Khi con đường học tập được nhìn nhận bằng giá trị thực chất, chứ không chỉ bằng danh xưng, trung học nghề mới có thể trở thành lựa chọn đáng tin cậy và bền vững.