Tò he và câu chuyện giữ nghề truyền thống giữa mùa xuân mới

Góc tò he trong không khí Tết

Mỗi dịp Tết đến, xuân về, bên cạnh các gian hàng hoa đào, quất cảnh hay đồ trang trí hiện đại trên các tuyến phố của Thủ đô, hình ảnh người nghệ nhân đang say sưa với những con tò he vẫn lặng lẽ xuất hiện ở các hội xuân, khu vui chơi và không gian sinh hoạt cộng đồng. Không ồn ào, không biển bảng quảng cáo, chỉ một mâm bột nếp đủ màu, vài que tre và những thao tác khéo léo, nhưng đây lại là nơi thu hút sự quan tâm của nhiều người qua lại. 

Tìm đến làng nghề tò he Xuân La (xã Phượng Dực, TP. Hà Nội) vào một ngày giáp Tết, tôi gặp nghệ nhân Đặng Đình Thường - người vẫn âm thầm và bền bỉ giữ nghề truyền thống trong nhịp sống hiện đại. Trong không khí se lạnh của những ngày cuối năm, căn nhà nhỏ nơi người nghệ nhân làm nghề vẫn rộn ràng tiếng trò chuyện. Trước mặt ông là mâm bột nếp đã được chia màu, xếp gọn gàng, sẵn sàng cho những buổi nặn kéo dài cả ngày.

Nghệ nhân Đặng Đình Thường kể rằng, trong ký ức Tết cổ truyền Việt Nam, tò he vốn gắn chặt với lễ hội, đình làng và những dịp tụ họp đông người. “Trong cái Tết xưa tò he thường xuất hiện ở các lễ hội đình đám, khu vui chơi, những buổi tiệc. Nó là món đồ chơi dân gian làm bằng thủ công, giúp người ta nhớ lại ký ức tuổi thơ”, ông Đặng Đình Thường nói, tay vẫn thoăn thoắt nặn tò he.

margin: 15px auto;" />

Quan sát cách ông Thường làm nghề, dễ nhận ra rằng, nặn tò he không phải là công việc vội vàng và Tết cũng chính là lúc nhịp độ ấy càng chậm lại. Theo nghệ nhân, những ngày Tết khác với ngày thường ở chỗ, người mua không đặt nặng chuyện nhanh - gọn. “Đến Tết, mọi người chậm rãi hơn. Khách không chỉ mua sản phẩm mà còn đứng ngắm nghệ nhân nặn, xem từng công đoạn”, ông Đặng Đình Thường chia sẻ. 

Quả thực, trong các phiên chợ Tết hay hội xuân, người đứng xem tò he thường rất đông. Trẻ nhỏ tò mò trước những khối bột nhiều màu, người lớn lại chăm chú nhìn đôi bàn tay người nghệ nhân, hỏi han cách làm, nguyên liệu, hay nhắc lại những hình thù quen thuộc của ngày xưa. Bên mâm bột nếp, những câu chuyện vụn vặt cứ thế nối tiếp nhau, không cần sắp đặt. 

Trong số các sản phẩm tò he, nhóm 12 con giáp luôn được quan tâm nhiều nhất vào dịp đầu năm. Nghệ nhân Đặng Đình Thường cho biết: “Đây gần như là ‘lệ nghề’ mỗi dịp Tết. Đầu xuân thì thường nặn 12 con giáp. Năm nào nặn con giáp của năm đó, để cầu mong sức mạnh, an lành cho gia đình”, ông nói. 

Những con tò he 12 con giáp không quá cầu kỳ về hình thức, nhưng mỗi dáng đứng, màu sắc đều được cân nhắc kỹ. Với nhiều gia đình, đó không chỉ là món đồ chơi cho trẻ nhỏ, mà còn là vật mang ý nghĩa tượng trưng, gửi gắm mong muốn về một năm mới thuận lợi, suôn sẻ.

Để tò he tiếp tục gắn bó với người Việt 

Nếu như trước đây, tò he chủ yếu xoay quanh hình tượng dân gian và con giáp, thì ngày nay, nghề tò he đang phải thích ứng với những đổi thay rõ rệt của thị hiếu. Sự xuất hiện dày đặc của đồ chơi công nghiệp, các loại hình giải trí hiện đại khiến tò he không còn là lựa chọn mặc định của trẻ em như trước.

Nghệ nhân Đặng Đình Thường thẳng thắn nhìn nhận, để tồn tại, tò he không thể đứng yên. Thị hiếu bên ngoài bây giờ rất đa dạng, nên để giữ nghề phải vừa kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Bên cạnh các mẫu tò he con giáp, hình tượng dân gian quen thuộc, nhiều nghệ nhân đã nặn thêm các nhân vật hiện đại, xuất phát từ phim ảnh hoặc những hình ảnh đang được giới trẻ yêu thích.

Tuy nhiên, theo nghệ nhân, sự kết hợp này cần có giới hạn. Truyền thống vẫn là nền tảng của nghề. “Đa phần mình vẫn phải giữ truyền thống nhiều hơn. Hiện đại là để đáp ứng nhu cầu của các bạn trẻ, nhưng không được làm mất bản sắc” - ông Thường nhấn mạnh.

Quan sát các sản phẩm hoàn thiện, có thể thấy sự khác biệt của tò he thủ công không chỉ nằm ở hình dáng, mà ở cách người thợ “thổi hồn” vào từng sản phẩm. “Mỗi một tác phẩm, nghệ nhân đều đưa tâm hồn vào để sáng tác, làm sao cho sản phẩm nhìn có hồn” - ông Thường nêu quan điểm và cho rằng, đó là điều khiến mỗi con tò he, dù cùng hình mẫu, vẫn mang nét riêng của người nặn.

Chính vì vậy, dù phải cạnh tranh với nhiều loại đồ chơi hiện đại, tò he vẫn giữ được sức hút nhất định. Người mua không chỉ chọn một món đồ, mà còn quan tâm đến câu chuyện phía sau và quá trình làm ra sản phẩm. Với nhiều gia đình, đặc biệt trong dịp Tết, việc cho trẻ nhỏ xem nghệ nhân nặn tò he cũng là một cách để các em tiếp cận với nghề thủ công truyền thống.

Bước sang năm 2026, tò he tiếp tục gắn với con giáp của năm mới. Nghệ nhân Đặng Đình Thường cho biết, các sản phẩm con giáp năm 2026 - con ngựa, được nhiều người đặt nặn với mong muốn cầu may, bởi con ngựa mang tính mạnh mẽ, an lành cho gia đình, công việc suôn sẻ. 

Với người nghệ nhân làng nghề Xuân La, tò he không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là cách giữ lại một phần ký ức văn hóa. Từ đó, ông Đặng Đình Thường bày tỏ mong muốn, các bạn trẻ sẽ quan tâm hơn đến nghề truyền thống, không chỉ vì giá trị sử dụng, mà vì những gì nó đại diện. Tò he là món đồ chơi đơn giản, nhưng rất tinh tế, gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Giữa không khí Tết 2026, khi đời sống hiện đại không ngừng thay đổi, góc tò he vẫn hiện diện lặng lẽ nhưng bền bỉ. Không cần sân khấu lớn, quảng bá rầm rộ, tò he đang kể câu chuyện đầu xuân bằng sự chậm rãi của đôi bàn tay người nghệ nhân và những hình ảnh đã gắn bó với Tết Việt từ bao đời.