Nghệ thuật Xòe Thái: Biểu tượng di sản, nhịp điệu kết nối cộng đồng

Nhịp điệu đoàn kết của bản làng

Nói đến những điệu múa truyền thống của các dân tộc vùng Tây Bắc, không thể không nhắc tới Nghệ thuật Xòe Thái, một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái ở các tỉnh như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai. Trải qua bao thế hệ, những vòng xòe vẫn bền bỉ quay, kết nối con người với con người, con người với thiên nhiên, tạo nên biểu tượng sinh động của tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Đặc biệt, năm 2021, “Nghệ thuật Xòe Thái” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian Thái mà còn mở ra cơ hội để di sản tiếp tục được bảo tồn, lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại.

margin: 15px auto;" />

Theo Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Xòe Thái là một loại hình vũ đạo của Việt Nam với những động tác biểu tượng cho các hoạt động của con người và được thực hành trong nghi lễ, văn hóa, đời sống và công việc. Xòe được trình diễn trong các nhi lễ, đám cưới, lễ hội bản mường truyền thống và các hoạt động của cộng đồng.

Xòe Thái được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong gia đình, các đội văn nghệ, trường học. Xòe trở thành biểu tượng của lòng hiếu khách và như là một dấu ấn văn hóa quan trọng của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam.

Với đồng bào người dân tộc Thái hiện còn lưu giữ sáu điệu xòe cổ gồm: “Khắm khăn mơi lẩu” (nâng khăn mời rượu), “Phá xí” (bổ bốn), “Nhôm khăn” (tung khăn), “Khắm khen” (nắm tay cùng xòe), “Đổn hôn” (bước tiến lùi) và “Ỏm lọm tốp mư” (vòng tròn vỗ tay). Các động tác tuy giản dị nhưng ẩn chứa ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, phản ánh sinh hoạt lao động sản xuất, ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc và tinh thần gắn kết cộng đồng.

Bà Lù Thúy Vinh, phường Chiềng An, tỉnh Sơn La, người am hiểu các điệu múa dân gian Thái, chia sẻ: “Với đồng bào Thái, cứ mỗi khi tiếng trống, tiếng chiêng vang lên là người người lại như được thôi thúc, dẫn bước vào vòng xòe, không kể già trẻ, gái trai. Vòng xòe cứ thế nối rộng, mọi người nắm tay nhau hòa vào không khí thắm tình đoàn kết”.

Theo bà Vinh, xòe là phần không thể thiếu trong mọi sinh hoạt cộng đồng của bản làng. Trong các dịp cưới hỏi, mừng nhà mới hay ngày hội, nếu không có vòng xòe thì cuộc vui như chưa trọn vẹn. Xòe giúp gắn kết người với người, làm cho tình làng nghĩa xóm thêm bền chặt.

GS.TS. Bùi Quang Thanh, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho biết, điểm đặc biệt của Xòe Thái là tính bình đẳng rất cao. Khi đã bước vào vòng xòe, mọi khoảng cách về tuổi tác, địa vị, giàu nghèo dường như được xóa nhòa. Ai cũng có thể nắm tay nhau, cùng hòa nhịp trong một vòng tròn chung. Chính tính cộng đồng ấy đã khiến xòe trở thành “món ăn tinh thần” không thể thiếu của người dân tộc Thái vùng Tây Bắc.

Cùng đó, trên nền tảng 6 điệu xòe cổ, người Thái đã sáng tạo nên nhiều hình thức phong phú như xòe nghi lễ, xòe vòng, xòe trình diễn, đồng thời kết hợp với các đạo cụ như khăn, nón, quạt, trống, tính tẩu.

“Xòe không chỉ thể hiện bản sắc văn hóa của dân tộc Thái mà còn là biểu hiện sinh động của tinh thần đoàn kết, tôn trọng và khuyến khích giao lưu giữa các cá nhân trong cộng đồng”, GS.TS. Bùi Quang Thanh nhấn mạnh.

Di sản sống trong nhịp sống đương đại

Theo Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Biến, nguồn gốc của những điệu xòe gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng người Thái. Ngay từ thuở đặt chân đến những vùng đất mới, cha ông đã phải đoàn kết chống lại thiên tai, thú dữ, khai phá ruộng nương. Xòe phản ánh bước đường ấy và thể hiện ước mong về cuộc sống sinh sôi, no ấm.

“Xòe không chỉ để thỏa mãn cảm xúc thẩm mỹ, mà còn là tri thức dân gian có tác dụng giáo dục con người, giúp con người sống thuận với tự nhiên, biết điều chỉnh hành vi theo đạo làm người. Xòe Thái là giá trị phi vật thể vô giá, mang tính cội rễ từ thuở mở cõi”, nghệ nhân Lò Văn Biến khẳng định.

Cũng theo Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Biến, trong bối cảnh hiện đại, Xòe Thái không bị “đóng khung” trong không gian lễ hội truyền thống mà tiếp tục được sáng tạo, phát triển. Bên cạnh các điệu xòe cổ, nhiều địa phương đã xây dựng thêm những điệu xòe mới như xòe mời rượu, xòe khăn, xòe quạt… phù hợp với biểu diễn sân khấu và phục vụ du lịch.

“Chính sự linh hoạt này đã giúp xòe thích ứng với đời sống mới. Xòe Thái có nhiều động tác và cách di chuyển phong phú nên có thể kết hợp với âm nhạc hiện đại mang âm hưởng dân tộc để tạo thành những màn trình diễn ấn tượng. Xòe dễ học, dễ nhớ, ai cũng có thể tham gia, vì vậy tính kết nối rất cao”, nghệ nhân Lò Văn Biến cho hay.

Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Biến cho biết, ngày nay, Xòe Thái được quảng bá rộng rãi tại nhiều sự kiện văn hóa, du lịch trong và ngoài nước. Du khách khi đến với Tây Bắc thường được mời tham gia xòe vòng, một hình thức phổ biến và dễ hòa nhập nhất. Chỉ cần nắm tay người bên cạnh, bước theo nhịp trống, bất cứ ai cũng có thể trở thành một phần của vòng xòe rộn ràng.

“Giá trị lớn nhất của Xòe Thái vẫn nằm ở sức mạnh tinh thần mà nó nuôi dưỡng qua từng thế hệ. Đó là nơi hội tụ của âm nhạc, vũ đạo, trang phục, ứng xử văn hóa và cả quan niệm về vũ trụ, về mối quan hệ thiên - địa - nhân. Qua mỗi vòng xòe, con người trở nên gần gũi, chan hòa hơn, cùng nhau hướng tới những giá trị tốt đẹp”, nghệ nhân Lò Văn Biến chia sẻ.

Ngày 15/12/2021, tại phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 16 của UNESCO diễn ra tại Paris (Pháp), nghệ thuật Xòe Thái của Việt Nam chính thức được ghi vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.