Mắt xích trung gian và bài toán đưa ESG vào thực chất

19/02/2026 - 17:378 phút đọc

(Banker.vn) ESG đang ngày càng trở thành chuẩn mực toàn cầu, song việc triển khai trên thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn diễn ra chậm, dù khung pháp lý đã được ban hành từ sớm.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn chủ yếu xuất phát từ hạn chế về nguồn lực, năng lực thực thi của doanh nghiệp và thiếu áp lực từ thị trường. Trong bối cảnh đó, vai trò của VASB với các hoạt động đánh giá, vinh danh và hỗ trợ triển khai ESG được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy ESG đi vào thực chất.

margin: 15px auto;" />

Khoảng cách giữa khung chính sách và thực tiễn triển khai

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Kinh tế Chứng khoán Việt Nam, TS. Lê Xuân Nghĩa - Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia cho rằng tại Việt Nam, dù phát triển bền vững đang trở thành xu thế chủ đạo của kinh tế toàn cầu và ESG được xem là “tấm hộ chiếu” quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường vốn, chuỗi cung ứng và các thị trường xuất khẩu lớn, việc triển khai ESG trên thị trường chứng khoán vẫn khá trầm lắng. Theo ông, thực trạng này phản ánh rõ khoảng cách giữa chủ trương và năng lực thực thi của doanh nghiệp, đồng thời cho thấy ESG chưa tạo ra áp lực đủ mạnh từ thị trường và cơ quan quản lý.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, phần lớn các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán hiện nay đã được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước hướng dẫn xây dựng báo cáo ESG. Các quy định, nghị định của Chính phủ và thông tư hướng dẫn của các bộ, ngành liên quan đến phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, giảm phát thải khí nhà kính đã được ban hành tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, cho đến nay, số lượng doanh nghiệp thực sự có báo cáo ESG chính thức, được các cơ quan có thẩm quyền thẩm định và công nhận vẫn còn rất hạn chế.

Theo ông, không phải do doanh nghiệp không nhận thức được tầm quan trọng của ESG, mà chủ yếu xuất phát từ những áp lực trước mắt mà họ đang phải đối diện. Trong bối cảnh nền kinh tế còn nhiều khó khăn, doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp niêm yết, buộc phải tập trung nguồn lực để xử lý những vấn đề cấp bách hơn như thị trường tiêu thụ, dòng tiền, tín dụng, các dự án đầu tư đang triển khai và việc làm cho người lao động. ESG vì thế chưa được coi là ưu tiên hàng đầu.

“Nhiều tập đoàn thừa nhận chưa đủ điều kiện để triển khai ESG, trong đó rào cản lớn nhất là việc thiếu kinh phí”, TS. Lê Xuân Nghĩa chia sẻ. Theo ông, trong ngắn hạn, ESG chưa tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp và rõ ràng đối với nhiều doanh nghiệp, trong khi lại đòi hỏi chi phí đầu tư, nhân lực và thời gian không nhỏ.

Dù vậy, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng ESG không phải là câu chuyện có thể trì hoãn mãi. Trong những năm tới, khi các vấn đề về thuế quan, thương mại quốc tế dần hạ nhiệt, các tiêu chuẩn về môi trường, phát triển xanh và giảm phát thải khí nhà kính sẽ được đặt ra ngày càng rõ ràng và khắt khe hơn. Khi đó, ESG sẽ trở lại như một yêu cầu mang tính bắt buộc, đặc biệt đối với những doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc có hoạt động xuất khẩu.

Thiếu năng lực và động lực

Một vấn đề khác được TS. Lê Xuân Nghĩa chỉ ra là dù chính sách đã được ban hành, song cơ chế giám sát và thúc đẩy thực thi vẫn còn thiếu. “Các quy định về ESG đã có khung pháp lý tương đối đầy đủ thông qua các nghị định và thông tư hướng dẫn, song quá trình triển khai tại doanh nghiệp còn thiếu sự chủ động và nhất quán, khiến hiệu quả thực thi chưa thực sự rõ nét”, ông nói.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, để ESG thực sự đi vào đời sống doanh nghiệp, cần có vai trò quyết liệt hơn từ phía Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. ESG nên được coi là một loại báo cáo bắt buộc đối với các công ty niêm yết đi kèm với báo cáo tài chính, kế toán. Khi đó, cần có giám sát và chế tài rõ ràng, doanh nghiệp buộc phải nghiêm túc triển khai, thay vì chỉ làm mang tính đối phó hoặc chờ đợi.

Theo vị chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở vấn đề tài chính mà “phần lớn doanh nghiệp không có năng lực để làm ESG”, TS. Lê Xuân Nghĩa thẳng thắn nhận định. Nhiều doanh nghiệp chưa có đội ngũ quản lý am hiểu về ESG, chưa có nhân sự đủ khả năng đo lường, tính toán các chỉ tiêu môi trường, xã hội và quản trị, cũng như chưa biết cách xây dựng báo cáo theo chuẩn mực quốc tế. Bên cạnh đó, do chưa có áp lực rõ ràng từ nhà đầu tư và thị trường vốn, doanh nghiệp chưa nhìn thấy lợi ích cụ thể trong ngắn hạn của việc lập báo cáo ESG.

TS. Lê Xuân Nghĩa dẫn ví dụ về mô hình sản xuất lúa ST25 tại Sóc Trăng do ông Hồ Quang Cua phát triển. Doanh nghiệp này đã xây dựng một quy trình sản xuất rất chặt chẽ, kiểm soát từ nguồn nước, phân bón, thuốc trừ sâu, nhiên liệu hóa thạch đến giống lúa, nhằm tạo ra sản phẩm có chất lượng hàng đầu thế giới, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính ở mức rất lớn. Tuy nhiên, dù làm rất tốt trên thực tế, doanh nghiệp lại không biết cách đo lường, báo cáo ESG và quy đổi kết quả giảm phát thải thành tín chỉ carbon để gia tăng giá trị kinh tế.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, đây là điểm nghẽn phổ biến của nhiều doanh nghiệp Việt Nam. Họ làm được, nhưng không biết cách báo cáo, không biết cách chứng minh và không biết cách biến những nỗ lực đó thành lợi ích kinh tế cụ thể. Do đó, việc hỗ trợ doanh nghiệp tính toán lượng phát thải giảm được, quy đổi thành tín chỉ carbon có thể giao dịch, đồng thời hướng dẫn lập báo cáo ESG theo chuẩn mực là hết sức cần thiết.

VASB và vai trò kích hoạt ESG trên thị trường chứng khoán

Trong bối cảnh đó, TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của các biện pháp truyền thông, vinh danh và công nhận doanh nghiệp thực hiện tốt ESG, coi đây là một trong những công cụ hiệu quả để thúc đẩy thay đổi hành vi của doanh nghiệp.

Theo ông, việc Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán (VASB) thời gian qua đã tổ chức đánh giá và vinh danh các công ty chứng khoán có nỗ lực triển khai ESG là một bước đi cần thiết, cho thấy ESG không chỉ dừng lại ở định hướng chính sách mà đang dần được cụ thể hóa trong thực tiễn của thị trường chứng khoán.

TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng, nếu VASB tiếp tục đóng vai trò đầu mối, triển khai các hoạt động này một cách bài bản, có chiều sâu với sự phối hợp và hỗ trợ từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cùng các cơ quan thẩm định chuyên môn, phong trào ESG trên thị trường chứng khoán Việt Nam hoàn toàn có thể được khơi thông và phát triển mạnh mẽ thay vì rời rạc như hiện nay.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, TS. Lê Xuân Nghĩa cho biết tại nhiều quốc gia, ESG đã trở thành một trào lưu lớn và là một phần không thể thiếu trong chiến lược xây dựng thương hiệu doanh nghiệp.

Tại Mỹ, dù Tổng thống Donald Trump không ủng hộ mạnh mẽ các chính sách kinh tế xanh hay giảm phát thải khí nhà kính, nhưng các doanh nghiệp Mỹ vẫn chủ động triển khai ESG. Với họ, ESG không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là yếu tố then chốt để khẳng định thương hiệu và mở rộng thị trường.

Trong bối cảnh hiện nay, một doanh nghiệp không có báo cáo ESG sẽ gặp nhiều rào cản khi tiếp cận các thị trường quốc tế hoặc tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở Việt Nam, theo TS. Lê Xuân Nghĩa, trong giai đoạn đầu, việc thúc đẩy ESG cần có trọng tâm, tránh dàn trải. Theo đó, việc VASB lựa chọn các công ty chứng khoán - những định chế trung gian giữ vai trò dẫn dắt dòng vốn trên thị trường để đánh giá, vinh danh và hỗ trợ triển khai ESG có ý nghĩa quan trọng, vừa tạo chuẩn mực cho ngành chứng khoán, vừa tạo áp lực lan tỏa sang các doanh nghiệp niêm yết.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, việc vinh danh chỉ thực sự phát huy tác dụng khi gắn chặt với các nghiệp vụ chuyên môn cụ thể, từ lập báo cáo ESG, đo lường phát thải đến chuẩn hóa quy trình quản trị. Nếu chỉ dừng lại ở tôn vinh mang tính hình thức, phong trào ESG sẽ nhanh chóng nguội lạnh.

Ngược lại, khi doanh nghiệp thấy rõ lợi ích thực chất, được hỗ trợ về chuyên môn và nhân lực, họ sẽ chủ động đầu tư và mở rộng ESG trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Để ESG trở thành một trào lưu bền vững trên thị trường chứng khoán, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng cần tiếp tục xây dựng một hệ sinh thái ESG chuyên nghiệp, trong đó vai trò điều phối của VASB là yếu tố then chốt. Hệ sinh thái này cần bao gồm hoạt động tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp lập báo cáo ESG gắn với đào tạo nhân lực, đồng thời hình thành các cơ quan thẩm định, kiểm toán báo cáo ESG độc lập, được cấp phép và thừa nhận chính thức tương tự như kiểm toán tài chính. Trên cơ sở đó, việc xếp hạng chất lượng báo cáo ESG sẽ giúp phân biệt rõ những báo cáo có giá trị thực tiễn với những báo cáo mang tính hình thức.

“Chỉ khi ESG mang lại lợi ích cụ thể, được đo lường, được thừa nhận và được xếp hạng minh bạch, doanh nghiệp mới thực sự coi đây là một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển dài hạn”, TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh.