Hoành Sơn Quan, dấu ấn lịch sử nơi đỉnh Đèo Ngang

Dấu ấn lịch sử trên đỉnh Hoành Sơn

Giữa tiết trời mùa xuân dịu nhẹ trên đỉnh Hoành Sơn Quan, công trình cổ kính hiện lên trầm mặc, nhuốm màu thời gian. Bức tường thành bằng gạch đá đã ngả màu xám bạc, loang lổ rêu phong sau gần hai thế kỷ đứng gác nơi ranh giới của tỉnh Quảng Trị và tỉnh Hà Tĩnh. Mái cổng vòm cũ kỹ, những viên gạch sẫm màu xếp chồng lên nhau như kể lại câu chuyện của bao lớp người từng đi qua cửa ải trên tuyến thiên lý Bắc – Nam.

margin: 15px auto;" />

Công trình cổ kính này không chỉ ghi dấu một thời kỳ quản lý giao thương, kiểm soát đường thiên lý Bắc – Nam dưới triều Nguyễn mà còn là biểu tượng văn hóa gắn liền với vùng đất Hoành Sơn.

Theo sử liệu, vào tháng 3 năm 1833 dưới triều Minh Mạng, triều đình cho lập cửa ải trên dãy Hoành Sơn để kiểm soát người qua lại trên tuyến đường thiên lý Bắc – Nam. Công trình được xây dựng bằng đá, có cổng cao khoảng 4 m, hai bên là tường thành kéo dài men theo sườn núi. Trên vòm cổng đắp nổi ba chữ “Hoành Sơn Quan”, tạo nên dáng vẻ uy nghi giữa trời mây.

Từ phía xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh đi lên, con đường đá với hàng nghìn bậc thang được xẻ núi dẫn thẳng lên đỉnh đèo. Mỗi bước chân dọc con đường cổ như đưa du khách quay ngược dòng thời gian, trở về những ngày đoàn quan quân và lữ khách vượt núi qua cửa ải.

Đứng tại cổng trời, phóng tầm mắt ra phía Bắc là bức tranh thiên nhiên rộng mở của vùng Kỳ Anh; quay về phía Nam lại thấy những mái nhà nép mình dưới chân núi thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị cùng cảnh núi rừng xanh thẳm. Không xa đó là đền thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh, điểm tâm linh gắn với nhiều truyền thuyết dân gian.

Sự kết hợp giữa kiến trúc thành lũy cổ và cảnh quan hùng vĩ khiến Hoành Sơn Quan mang vẻ đẹp trầm mặc, rêu phong, vừa cổ kính vừa thi vị. Chính khung cảnh này từng đi vào thi ca, tiêu biểu là bài thơ “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan, góp phần khắc sâu hình ảnh Đèo Ngang trong tâm thức nhiều thế hệ.

Vẻ đẹp cổ kính trước nguy cơ lãng quên

Dù mang giá trị lịch sử và cảnh quan đặc biệt, Hoành Sơn Quan hiện đang đối diện tình trạng xuống cấp đáng lo ngại. Tường thành phủ đầy rêu phong, cây dại mọc um tùm quanh khu vực di tích, nhiều vị trí bị xâm hại bởi chữ viết, hình vẽ của du khách.

Đứng trước Hoành Sơn Quan, anh Lê Huy Hoàng, một du khách đến từ Đà Nẵng, không giấu được sự thích thú trước vẻ đẹp cổ kính của di tích. Anh chia sẻ, mỗi lần lên Đèo Ngang, nhìn thấy cổng thành rêu phong giữa núi rừng xanh biếc, anh luôn có cảm giác như đang chạm vào một phần lịch sử.

“Khung cảnh ở đây rất đặc biệt. Cổng thành cổ đứng lặng lẽ giữa trời mây, xung quanh là núi rừng Hoành Sơn xanh mướt, tạo nên một không gian vừa hùng vĩ vừa bình yên. Mùa xuân lên đây càng đẹp, không khí trong lành, cây cối bắt đầu đâm chồi, khiến di tích như có thêm sức sống mới. Chỉ tiếc là một công trình có giá trị lịch sử như vậy vẫn chưa được đầu tư bảo tồn xứng tầm,” anh Hoàng bày tỏ.

Việc quản lý di tích còn gặp nhiều khó khăn do nằm ngay ranh giới giữa Quảng Trị và Hà Tĩnh. Trong nhiều năm, cả hai địa phương đều xếp hạng di tích cấp tỉnh và từng đề nghị công nhận di tích quốc gia, nhưng hồ sơ chưa được thống nhất vì liên quan đến vấn đề địa giới hành chính.

Chính sự “dùng dằng” này khiến công tác bảo tồn và trùng tu chưa thể triển khai bài bản. Một số hạng mục xung quanh di tích từng bị người dân xây dựng trái phép, làm ảnh hưởng đến không gian cảnh quan của khu vực cửa ải.

Tiến sĩ sử học Nguyễn Khắc Thái cho rằng, đến nay Hoành Sơn Quan vẫn chưa được ghi danh di tích quốc gia là một thiếu sót. Do không được quan tâm, bảo vệ, trùng tu nên di tích đang có dấu hiệu hoang phế và xuống cấp. Có tình trạng di tích bị xâm hại bởi một vài công trình của các cá nhân, ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến khu vực bảo vệ và không gian, cảnh quan của di tích.

"Với vị trí di tích rất đặc biệt, không chỉ có giá trị về mặt lịch sử - văn hóa gắn liền với hành trình phát triển dân tộc từ hàng trăm năm nay, mà cảnh quan nơi đây đúng một danh thắng trên dãy Hoành Sơn, cho nên nếu làm tốt, biết quan tâm đầu tư sẽ là một trị trí khai thác du lịch tiềm năng”, Tiến sĩ sử học Nguyễn Khắc Thái nhìn nhận.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, Hoành Sơn Quan không chỉ là một công trình quân sự cổ mà còn là dấu mốc văn hóa gắn với hành trình mở cõi và giao thương của dân tộc. Nếu được đầu tư, bảo tồn đúng mức, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành điểm du lịch lịch sử  văn hóa hấp dẫn trên tuyến Bắc – Nam.

Giữa mây núi Hoành Sơn, cổng thành cổ vẫn lặng lẽ đứng đó, chứng kiến bao biến thiên của thời gian. Dẫu đã nhuốm màu rêu phong, Hoành Sơn Quan vẫn giữ nguyên vẻ uy nghi và thơ mộng của một di tích vừa mang chiều sâu lịch sử vừa chứa đựng vẻ đẹp thiên nhiên hiếm có.

Hoành Sơn được biết đến câu sấm truyền nổi tiếng của Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành Sơn nhất đái - Vạn đại dung thân” nhờ vậy mà Chúa Nguyễn Hoàng vượt dãy Hoành Sơn để vào Nam xây dựng cơ đồ nhà Nguyễn ở Đàng Trong. Hay, bài thơ “Qua đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan với những câu thơ đã đi vào lòng người: “Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà/Cỏ cây chen đá, lá chen hoa…” và cũng chính nơi đây cũng gắn liền với huyền tích Thánh mẫu Liễu Hạnh giáng trần, trừ gian tà, giúp người nên được dân chúng mến mộ, suy tôn….