Gỡ 'thẻ vàng' IUU: 9 nhiệm vụ trọng tâm trước giờ 'G'

Xuất khẩu thủy sản sang EU trước áp lực gỡ “thẻ vàng” IUU

Năm 2025, Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã tham mưu, chuẩn bị đầy đủ nội dung phục vụ 15 cuộc họp định kỳ của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU, do Thủ tướng Chính phủ và Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà chủ trì; đồng thời thường xuyên báo cáo, xin ý kiến chỉ đạo về tình hình, kết quả chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (chống khai thác IUU), đặc biệt là công tác ngăn chặn, xử lý tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài.

margin: 15px auto;" />

Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị về ngăn chặn, xử lý triệt để tàu cá, ngư dân vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài, cùng Kế hoạch hành động cao điểm, cấp bách thực hiện các khuyến nghị của EC, chuẩn bị cho Đoàn Thanh tra EC lần thứ 5. Các văn bản này thể hiện rõ quyết tâm chính trị cao của Chính phủ trong việc chấm dứt tình trạng vi phạm IUU kéo dài, coi đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, liên quan trực tiếp đến uy tín quốc gia và sinh kế lâu dài của ngành thủy sản.

Không dừng lại ở chỉ đạo, công tác tổ chức thực hiện được đẩy mạnh thông qua nhiều đoàn công tác liên ngành kiểm tra tại các địa phương trọng điểm; tổ chức 03 hội nghị khu vực Bắc - Trung - Nam nhằm thống nhất giải pháp, rà soát mức độ sẵn sàng của các địa phương trước đợt thanh tra của EC. Bên cạnh đó, cơ chế theo dõi, trao đổi thông tin hằng ngày về tàu cá hoạt động gần ranh giới, tàu mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS) tiếp tục được duy trì, phục vụ công tác giám sát, cảnh báo và ngăn chặn nguy cơ vi phạm từ sớm, từ xa.

Giai đoạn 2021-2025, nhiều nền tảng quan trọng trong công tác chống khai thác IUU đã được thiết lập và từng bước hoàn thiện: kiện toàn Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU; trực tiếp làm việc với các Đoàn Thanh tra EC lần thứ 3, 4 và 5; triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT); đồng bộ cơ sở dữ liệu tàu cá, thuyền viên (VNFishbase) với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; thực hiện nghiêm Hiệp định PSMA, bảo đảm không để sản phẩm từ khai thác bất hợp pháp xâm nhập chuỗi cung ứng và thị trường tiêu thụ.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, IUU vẫn là “điểm nghẽn” lớn nhất đối với ngành thủy sản Việt Nam. Một số địa phương còn lúng túng trong quản lý đội tàu; tình trạng báo cáo số liệu chưa thống nhất, chưa phản ánh đúng thực tế vẫn tồn tại; việc truy xuất nguồn gốc ở một số khâu còn bất cập.

Theo thống kê, 10 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU đạt 1,01 tỷ USD, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm 2024, chiếm 10,9% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của cả nước. Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai kế hoạch công tác năm 2026 của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ông Lê Thanh Hòa, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, nhận định, IUU vẫn là rào cản lớn nhất đối với thủy sản Việt Nam tại thị trường này. Việc quản lý tàu cá, kiểm soát sản lượng và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện chặt chẽ, minh bạch hơn nữa để có đủ cơ sở cấp chứng thư xuất khẩu, tạo nền tảng bền vững cho mục tiêu gỡ “thẻ vàng” IUU.

Hành động thực chất để gỡ thẻ vàng bền vững

Cuộc chiến gỡ “thẻ vàng” IUU đang bước vào giai đoạn then chốt, với yêu cầu cao hơn về tính thực chất, minh bạch và khả năng kiểm chứng trước Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của EC, dự kiến sang Việt Nam vào tháng 4/2026. Tại các phiên họp của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU và các cuộc làm việc chuyên đề đầu năm 2026, Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định rõ: không còn dư địa cho báo cáo hình thức, số liệu không “sạch”, giải pháp không đi vào thực tiễn.

Theo Thông báo số 16/TB-VPCP của Văn phòng Chính phủ kết luận Phiên họp lần thứ 29 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nhấn mạnh yêu cầu chấn chỉnh nghiêm túc công tác báo cáo, coi đây là “nút thắt” then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả làm việc với EC. Báo cáo phải rõ số liệu theo từng nhóm việc, cập nhật tiến độ, so sánh kết quả theo thời gian, làm rõ nguyên nhân tồn tại, tránh lặp lại số liệu cũ gây hiểu nhầm.

Để chuẩn bị tốt nhất cho đợt thanh tra của EC, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung thực hiện 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất, kiểm tra, xác nhận mức độ sẵn sàng của các hệ thống quản lý, giám sát tàu cá. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với VNPT, Viettel rà soát khả năng liên thông dữ liệu, truy cập và vận hành, bảo đảm nguyên tắc: “mở ra phải vào được – ấn thử phải chạy được – quy trình phải thực hiện được”; báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước ngày 15/1/2026.

Thứ hai, đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu tàu cá, tổ chức tập huấn để chủ tàu, thuyền trưởng thực hiện đầy đủ nhật ký khai thác điện tử, truy xuất nguồn gốc theo hướng dẫn thống nhất, dễ hiểu, dễ áp dụng.

Thứ ba, rà soát, xử lý triệt để tàu cá “ba không” (không đăng ký, không đăng kiểm, không giấy phép); làm rõ số lượng tàu đã thu hồi, hủy đăng ký; tình trạng thực tế của từng tàu; xử lý nghiêm các trường hợp đã hủy đăng ký nhưng vẫn hoạt động.

Thứ tư, hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý cá thể trong quản lý tàu cá đã thu hồi, hủy đăng ký; xử lý nghiêm hành vi buông lỏng quản lý, báo cáo không trung thực, làm sai lệch số liệu.

Thứ năm, hoàn thiện quy định về lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) theo hướng vừa chặt chẽ để ngăn gian lận, vừa linh hoạt, không gây phiền hà cho ngư dân, tránh áp dụng máy móc trong các tình huống khách quan.

Thứ sáu, đổi mới cách thống kê tàu cá ra – vào cảng, quản lý theo định danh từng tàu trên phạm vi toàn quốc; đồng bộ dữ liệu giữa cảng cá – biên phòng; giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm trên hồ sơ điện tử.

Thứ bảy, chuẩn hóa hoàn toàn số liệu tàu và đối tượng vi phạm, phân loại rõ các trường hợp đã xử lý, chưa đủ điều kiện xử lý do bất khả kháng; làm rõ trách nhiệm của địa phương nếu không quản lý được đối tượng vi phạm.

Thứ tám, xử lý dứt điểm các vụ việc tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài đã đủ điều kiện xử lý, đặc biệt tại các địa phương trọng điểm như An Giang, Cà Mau; hoàn thành trước ngày 12/1/2026.

Thứ chín, siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản sang EU. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hiệp hội VASEP yêu cầu 100% doanh nghiệp tự rà soát, tự khắc phục, tự chịu trách nhiệm; trường hợp phát hiện gian lận sẽ xử lý nghiêm, kể cả xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ.

Cũng tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2025 và triển khai kế hoạch công tác năm 2026 của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, gỡ ‘thẻ vàng’ IUU là nhiệm vụ chính trị cấp bách, không có đường lùi. Lực lượng Kiểm ngư phải thực sự là “thanh bảo kiếm” trên biển, tăng cường tuần tra, xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm.

Đáng chú ý, để tháo gỡ lo ngại của ngư dân khi ghi nhật ký khai thác điện tử ngoài khơi xa, hệ thống eCDT và VNFishbase được thiết kế hoạt động song song ở chế độ online và offline, cho phép lưu dữ liệu khi mất sóng và tự động đồng bộ khi có tín hiệu, bảo đảm tính khả thi, công bằng và phù hợp với điều kiện thực tế trên biển.

Trong bối cảnh xuất khẩu thủy sản sang EU vẫn tăng trưởng nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn từ IUU, việc thực hiện nghiêm túc, đồng bộ 9 nhiệm vụ trọng tâm không chỉ nhằm gỡ bỏ “thẻ vàng”, mà còn là bước đi căn cơ để tái cấu trúc nghề cá theo hướng hiện đại, có trách nhiệm và bền vững, bảo vệ uy tín, thương hiệu và lợi ích lâu dài của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo kế hoạch, Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của Ủy ban châu Âu (EC) dự kiến sang Việt Nam vào tháng 4/2026 để kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện các khuyến nghị và tiến độ gỡ bỏ cảnh báo “thẻ vàng” IUU.