Gỡ điểm nghẽn để “vốn xanh” chảy vào ruộng xanh, vườn hữu cơ

07/01/2026 - 16:525 phút đọc

Thế giới vừa ghi nhận cột mốc kỷ lục 947 tỷ USD đổ vào nợ xanh trong năm 2025. Các nước như Trung Quốc, Ấn Độ ráo riết dùng “vốn xanh” làm quân bài chiến lược. Còn nước ta dù số lượng ngân hàng tham gia “tín dụng xanh” tăng gấp 4 lần, nhưng thực tế dư nợ “tín dụng xanh” mới chỉ chiếm khoảng 4% tổng dư nợ nền kinh tế (dư nợ “tín dụng xanh” đạt khoảng 750 nghìn tỷ đồng, với tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2017 -2025 đạt hơn 21%/năm, cao hơn mức tăng trưởng tín dụng chung của nền kinh tế).

TS. Trần Thanh Long, Giám đốc Học viện Ngân hàng, Phân viện Phú Yên đã chỉ ra 3 “điểm nghẽn” khiến dòng vốn xanh tại Việt Nam chưa thực sự được khơi thông, đó là:

Điểm nghẽn thứ nhất là về sự minh bạch: Phần lớn các hợp tác xã và nông dân vẫn sản xuất theo kinh nghiệm, thiếu hồ sơ số hóa, nhật ký canh tác và báo cáo tài chính được kiểm toán. Với ngân hàng, “không có dữ liệu nghĩa là rủi ro cao”, dẫn đến việc từ chối cho vay dù dự án có tiềm năng xanh.

Điểm nghẽn thứ hai về tài sản đảm bảo: Đất nông nghiệp thường có giá trị định giá thấp, trong khi các tài sản trên đất (nhà màng, hệ thống tưới công nghệ cao) chưa được pháp luật công nhận rộng rãi là tài sản thế chấp. Nông dân “cắm” sổ đỏ vay tiêu dùng thì dễ, nhưng vay “đầu tư xanh” quy mô lớn thì tắc.

Điểm nghẽn thứ ba sự lệch pha về kỳ hạn và lãi suất: Đầu tư nông nghiệp xanh (như chuyển đổi sang lúa phát thải thấp hay cây ăn trái hữu cơ) cần thời gian hoàn vốn dài (từ 5 - 7 năm), nhưng nguồn vốn của ngân hàng thương mại chủ yếu là ngắn hạn với lãi suất vẫn còn neo ở mức khá cao so với biên lợi nhuận của nông sản.

Dẫn kinh nghiệm từ Thái Lan và Indonesia trong việc phát triển dòng vốn xanh, PGS, TS. Phạm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Phục trách Ban điều hành Học viên Ngân hàng cho biết, tại Thái Lan, Ngân hàng Nông nghiệp và Hợp tác xã Nông nghiệp (BAAC) đã phát hành “Trái phiếu xanh” chuyên biệt để tài trợ cho các dự án trồng rừng và nông nghiệp bền vững với lãi suất cực thấp, được Chính phủ bảo lãnh. Còn Indonesia áp dụng hệ thống Green Taxonomy (Phân loại xanh) rất nghiêm ngặt, chỉ cần doanh nghiệp chứng minh được việc giảm phát thải qua hệ thống đo lường MRV, họ sẽ lập tức được tiếp cận gói vay hỗ trợ lãi suất và giảm thuế thu nhập doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm của 2 quốc gia trên, PGS,TS. Phạm Thị Hoàng Anh đưa ra lộ trình 3 bước nhằm giúp dòng “tín dụng xanh” thực sự chảy vào ruộng vườn, cụ thể:

Một là, số hóa để “định danh” xanh: Cần xây dựng bản đồ số vùng trồng và hồ sơ điện tử cho HTX. Khi mọi dữ liệu từ lịch sử canh tác đến hợp đồng bao tiêu được minh bạch trên nền tảng số, ngân hàng có thể cho vay dựa trên tín chấp chuỗi giá trị thay vì chỉ nhìn vào sổ đỏ.

Hai là, kích hoạt “đòn bẩy” lãi suất 2% và Quỹ bảo lãnh: Nghị định hỗ trợ lãi suất 2%/năm (đang trình Chính phủ) cần ưu tiên đặc biệt cho các dự án nông nghiệp tuần hoàn. Đồng thời, việc thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng xanh (hợp tác công - tư) sẽ là “tấm khiên” chia sẻ rủi ro, giúp ngân hàng tự tin giải ngân 100% vốn cho các dự án công nghệ cao mà không cần tài sản thế chấp.

Ba là, biến Carbon thành tiền: Sớm vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon vào năm 2026. Đây là giải pháp căn cơ nhất, nông dân canh tác xanh sẽ thu về tín chỉ carbon. Tín chỉ này không chỉ là tiền mặt, mà còn là tài sản đảm bảo mới để vay vốn ngân hàng, biến nông nghiệp từ ngành phát thải thành ngành “hái ra tiền” từ không khí.

Tín dụng xanh 2026 không còn là sự hỗ trợ mà là điều kiện bắt buộc để nông sản Việt tồn tại. Nếu không nhanh chóng gỡ bỏ các “điểm nghẽn” pháp lý và dữ liệu, chúng ta sẽ lỡ “chuyến tàu” tỷ USD toàn cầu, đẩy người nông dân vào thế yếu trong cuộc chơi xanh hóa trên toàn cầu.

Để thúc đẩy dòng vốn xanh trong nền kinh tế, thực hiện Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân, Ngân hàng Nhà nước đang phối hợp với Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành Nghị định hỗ trợ lãi suất 2%/năm từ nguồn ngân sách nhà nước cho doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh vay vốn thực hiện dự án xanh, kinh tế tuần hoàn, có thể triển khai từ đầu năm 2026.

Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, cần sự đồng bộ của “kiềng 3 chân”: Nghị định về hỗ trợ lãi suất qua ngân hàng; Nghị định hỗ trợ qua các quỹ nhà nước; và quan trọng nhất là Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần sớm ban hành Quyết định về tiêu chí xác định dự án xanh làm căn cứ giải ngân.

Bên cạnh kênh tín dụng, thị trường vốn cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực. Sau khi Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí xanh được ban hành, thị trường trái phiếu doanh nghiệp xanh đã tăng trưởng ấn tượng.

Tính đến tháng 10/2025, quy mô dư nợ trái phiếu doanh nghiệp xanh đạt xấp xỉ 1 tỷ USD. Đây là tín hiệu đáng mừng cho thấy các doanh nghiệp đã bắt đầu chủ động tìm kiếm nguồn vốn dài hạn từ thị trường thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân hàng. Bộ Tài chính cũng đang nghiên cứu đề án thí điểm phát hành trái phiếu dịch vụ xanh, dự kiến trình Chính phủ trong năm 2026.

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, TS. Nguyễn Minh Trí, Giảng viên Khoa Kinh tế - Quản trị, Trường Đại học Văn Hiến TP. Hồ Chí Minh cho biết, cần xây dựng một hệ sinh thái tài chính đồng bộ, từ việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu phát thải, nâng cao năng lực ESG cho doanh nghiệp, đến việc khơi thông dòng vốn trái phiếu và triển khai nhanh chóng các gói hỗ trợ lãi suất. Chỉ khi có sự cộng hưởng giữa chính sách Nhà nước, vốn ngân hàng và thị trường vốn tư nhân, bài toán nguồn lực cho phát triển bền vững mới tìm được lời giải thoả đáng.