Chính phủ các quốc gia ASEAN cần tập trung vào chi tiêu hợp lý hơn, chứ không phải nhiều hơn

12/03/2026 - 12:275 phút đọc

Theo chuyên gia kinh tế Hong, Bộ Tài chính của các nước ASEAN+3 đang phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng từ vấn đề dân số già hóa, thích ứng với biến đổi khí hậu, thay đổi công nghệ nhanh chóng, nâng cấp cơ sở hạ tầng và trong một số trường hợp là an ninh quốc gia - đồng thời phải vật lộn với gánh nặng trả nợ ngày càng tăng.

Trước những khó khăn về chính trị khi tăng thuế mạnh và việc cắt giảm chi tiêu trên diện rộng đe dọa tăng trưởng và sự gắn kết xã hội, các nhà hoạch định chính sách đang chuyển trọng tâm từ chi tiêu nhiều hơn sang chi tiêu hiệu quả hơn.

Để chi tiêu hiệu quả hơn, theo chuyên gia Hong, điều đầu tiên cần làm là phân bổ nguồn lực tốt hơn, thực hiện hiệu quả và xây dựng các thể chế vững mạnh để hỗ trợ quá trình này.

Phân bổ thông minh hơn

Khi nguồn lực tài chính eo hẹp, câu hỏi trọng tâm không còn là "chính phủ chi tiêu bao nhiêu", mà là "chi tiêu vào cái gì". Bằng chứng thực nghiệm luôn cho thấy rằng lợi nhuận dài hạn cao nhất đến từ các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng chất lượng, giáo dục, hệ thống y tế và nguồn vốn con người - chứ không phải các chương trình đã ăn sâu về mặt chính trị với tác động kinh tế hạn chế.

Việc trợ cấp nhiên liệu một cách tràn lan minh họa cho thách thức này. Chúng nằm trong số những khoản chi tiêu ít được nhắm mục tiêu nhất, thường tạo ra những tác động phân phối bất lợi với chi phí ngân sách cao. Việc điều chỉnh giá nhiên liệu năm 2022 của Indonesia là một ví dụ thực tiễn. Bằng cách kết hợp cải cách giá cả với việc chuyển tiền mặt có mục tiêu cho hàng chục triệu hộ gia đình, chính phủ đã giảm thiểu rủi ro xã hội đồng thời giải phóng nguồn ngân sách cho các ưu tiên hiệu quả hơn.

Vấn đề thực thi

Phân bổ nguồn lực thông minh hơn chỉ là bước đầu tiên. Để chuyển hóa chi tiêu công thành kết quả hữu hình, cần phải có sự thực hiện và triển khai hiệu quả. Ngay cả những ngân sách được lập kế hoạch kỹ lưỡng cũng có thể thất bại nếu việc đánh giá dự án không nhất quán, quy trình mua sắm yếu kém và công tác bảo trì bị bỏ bê.

Trên phạm vi toàn cầu, các dự án cơ sở hạ tầng thường xuyên bị chậm tiến độ và vượt chi phí dự toán. Một nghiên cứu so sánh 480 dự án giữa các quốc gia cho thấy, khoảng 70% bị chậm tiến độ, thường là do những thiếu sót trong khâu lập kế hoạch, đấu thầu và giám sát dự án. Những sự thiếu hiệu quả này tạo ra rủi ro về tài chính—vượt chi phí, nợ tiềm tàng và tài sản bị đình trệ—đồng thời làm xói mòn lòng tin của công chúng và khiến các cải cách trong tương lai trở nên khó khăn hơn.

Hệ thống mua sắm công mang lại tiềm năng tiết kiệm đáng kể nhưng ít được công khai. Nền tảng mua sắm điện tử của Hàn Quốc (KONEPS) chứng minh cách các hệ thống tốt hơn có thể rút ngắn thời gian xử lý, tăng cường cạnh tranh và giảm thiểu cơ hội thất thoát. Đối với nhiều nền kinh tế ASEAN+3, việc mở rộng mua sắm điện tử, công bố dữ liệu đấu thầu, tiêu chuẩn hóa hợp đồng và cải thiện quản lý hợp đồng có thể đóng góp đáng kể vào việc tiết kiệm ngân sách.

Các tổ chức hỗ trợ

Trụ cột thứ ba là khuôn khổ quản lý tài chính công vững mạnh, có khả năng duy trì việc ưu tiên lại và thực hiện các kế hoạch. Việc cắt giảm chi tiêu đơn lẻ không thể tạo ra không gian tài chính bền vững.

Thay vào đó, các chính phủ cần các cơ chế, thể chế cho phép chuyển đổi nguồn lực một cách có thể dự đoán được khi các ưu tiên thay đổi. Khung chi tiêu trung hạn đóng vai trò trung tâm, liên kết ngân sách hàng năm với các cam kết nhiều năm và giúp đảm bảo rằng việc phân bổ lại nguồn lực vẫn phù hợp với các ưu tiên chính sách theo thời gian.

Trong cấu trúc này, việc xem xét chi tiêu đóng vai trò là cơ chế then chốt để đảm bảo rằng việc phân bổ lại nguồn lực dựa trên các đánh giá hiệu quả vững chắc chứ không phải là những điều chỉnh tùy tiện.

Các nghiên cứu cho thấy, việc rà soát định kỳ, có cấu trúc và được lồng ghép vào quy trình ngân sách sẽ cải thiện cơ cấu chi tiêu mà không nhất thiết phải thu hẹp quy mô chính phủ. Đối với ASEAN+3, nơi các ưu tiên mới xuất hiện hằng năm nhưng các chương trình hiện có hiếm khi bị thu hẹp, sự kết hợp này mang đến một cách tiếp cận thực tiễn để đặt câu hỏi: nếu một ưu tiên mới được thêm vào, thì cần phải thay đổi những gì để tài trợ cho nó?

Công nghệ củng cố cả 3 trụ cột. Mặc dù không phải là điều kiện tiên quyết cho việc chi tiêu hiệu quả, nhưng điều này tạo điều kiện thuận lợi và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi một cách đáng kể. Các công cụ hiện đại—như hệ thống thông tin quản lý tài chính tích hợp, bảng giám sát hiệu suất thời gian thực và các mô-đun mua sắm tự động—cải thiện chất lượng và tính kịp thời của dữ liệu và thông tin hỗ trợ các quyết định phân bổ lại nguồn lực. Chúng tăng cường hiệu quả thông qua việc giám sát và kiểm tra tốt hơn, đồng thời cho phép xem xét chi tiêu nhiều hơn bằng cách cung cấp dữ liệu kịp thời, tiêu chuẩn hóa về chi phí và kết quả chương trình.

Tạo đà

Các cải cách trong những lĩnh vực này sẽ hiệu quả nhất khi được thực hiện theo chiến lược từng bước, hướng đến kết quả . Những thành quả hữu hình ban đầu—ít dự án bị đình trệ hơn, quy trình mua sắm minh bạch hơn, báo cáo hiệu quả rõ ràng hơn—giúp xây dựng lòng tin của công chúng đồng thời tạo ra động lực chính trị cần thiết cho những cải cách tham vọng hơn.

Những quá trình chuyển đổi thành công nhất là những quá trình mang lại những cải thiện rõ rệt trong việc cung cấp dịch vụ và trách nhiệm giải trình, cho phép người dân thấy được những điều chỉnh chính sách dẫn đến kết quả thực tế như thế nào.

Trong những năm tới, việc tài trợ bền vững cho các ưu tiên chính sách mở rộng thông qua việc tăng thuế kịp thời và đầy đủ sẽ ngày càng trở nên khó khăn. Khi không gian tài chính thu hẹp, các chính phủ sẽ cần phải chuyển đổi dứt khoát từ “chi tiêu nhiều hơn” sang “chi tiêu hiệu quả hơn” bằng cách phân bổ lại nguồn vốn từ các khoản chi tiêu ít tác động, ưu tiên đầu tư có lợi nhuận cao và tăng cường các quy định giúp chuyển đổi ngân sách thành kết quả có thể đo lường được. Nếu được thực hiện hiệu quả, sự chuyển đổi này có thể giúp các quốc gia bước vào thập kỷ tới với uy tín tài chính vững mạnh hơn và động lực kinh tế lớn hơn, nâng cao tiềm năng tăng trưởng, giảm rủi ro tài chính và xây dựng lại niềm tin của công chúng – từ đó củng cố năng lực tài chính dài hạn của nhà nước.