Bong bóng tài sản: Sự hưng phấn của thị trường và cái giá phải trả

14/01/2026 - 07:164 phút đọc

(Banker.vn) Trong những giai đoạn thị trường hưng phấn, giá tài sản có thể tăng nhanh hơn rất nhiều so với giá trị thực, đánh lừa lý trí của nhà đầu tư

Bản chất của bong bóng tài sản

Bong bóng tài sản là hiện tượng mang tính chu kỳ của thị trường tài chính, thường xuất hiện trong những giai đoạn giá tài sản tăng mạnh và kéo dài trong khi các yếu tố nền tảng không có sự cải thiện tương xứng. Khi đó, thị trường không còn vận hành chủ yếu dựa trên giá trị kinh tế nội tại, mà ngày càng phụ thuộc vào kỳ vọng tăng giá trong tương lai. Sự lệch pha giữa giá cả và giá trị thực khiến bong bóng tài sản trở thành nguồn rủi ro tiềm ẩn, đặc biệt đối với nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm hoặc sử dụng đòn bẩy cao.

Cơ chế hình thành và tích tụ rủi ro của bong bóng tài sản

Bong bóng tài sản thường nảy sinh trong bối cảnh môi trường tài chính thuận lợi kéo dài, khi chính sách tiền tệ nới lỏng khiến chi phí vốn duy trì ở mức thấp trong thời gian dài. Lãi suất thấp làm giảm sức hấp dẫn của các kênh đầu tư an toàn như gửi tiết kiệm, từ đó thúc đẩy dòng vốn dịch chuyển sang các tài sản có mức độ rủi ro cao hơn nhằm tìm kiếm lợi suất vượt trội. Dòng tiền gia tăng tạo lực cầu lớn trên thị trường, đẩy giá tài sản đi lên ngay cả khi các yếu tố nền tảng như doanh thu, lợi nhuận không có sự cải thiện tương xứng.

Khi giá tăng trong giai đoạn đầu, thị trường hình thành một vòng tuần hoàn tích cực. Một khoản lợi nhuận lớn dễ dàng đạt được trở thành cơ sở để nhà đầu tư kỳ vọng vào mức sinh lời cao hơn trong tương lai, từ đó chấp nhận mua tài sản ở mức giá ngày càng cao. Cơ chế định giá dần chuyển từ việc dựa trên giá trị nội tại sang việc dựa trên diễn biến giá và tâm lý thị trường. Trong bối cảnh đó, các mô hình định giá thận trọng hoặc các cảnh báo rủi ro thường bị xem nhẹ, vì không còn phù hợp với diễn biến giá thực tế trên thị trường.

Song song với quá trình tăng giá là sự thay đổi trong hành vi đầu tư. Thị trường sẽ chứng kiến sự gia tăng của giao dịch ngắn hạn và đầu cơ, trong khi tầm nhìn dài hạn dần bị thu hẹp. Điều này làm cho cấu trúc thị trường trở nên mong manh hơn, bởi giá cả được nâng đỡ chủ yếu bởi kỳ vọng thay vì dòng tiền thực.

Rủi ro tích tụ nhanh hơn khi đòn bẩy tài chính được sử dụng rộng rãi. Khi giá tài sản điều chỉnh giảm, áp lực trả nợ và yêu cầu bổ sung thế chấp/cầm cố cho ngân hàng để đảm bảo nghĩa vụ trả nợ.">tài sản đảm bảo có thể buộc nhà đầu tư phải bán ra trong thời gian ngắn. Quá trình này dễ dẫn đến bán tháo dây chuyền, khiến biến động giá trở nên mạnh hơn và làm cho rủi ro hệ thống gia tăng.

Đáng chú ý, rủi ro của bong bóng tài sản không chỉ nằm ở mức định giá cao, mà còn ở sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các chủ thể trên thị trường. Khi giá tài sản được sử dụng làm tài sản đảm bảo cho các khoản vay, sự sụt giảm giá có thể nhanh chóng lan sang hệ thống tài chính thông qua kênh tín dụng. Vì vậy, bong bóng tài sản không chỉ là vấn đề của riêng nhà đầu tư, mà còn là rủi ro tiềm ẩn đối với sự ổn định của toàn bộ thị trường và nền kinh tế.

Bong bóng dot-com - Cơn ác mộng cuối thập niên 1990

Bong bóng cổ phiếu công nghệ tại Mỹ vào cuối thập niên 1990 (thường được gọi là bong bóng dot-com) là ví dụ điển hình cho hiện tượng định giá tài sản tăng nhanh trong khi các nền tảng kinh tế và tài chính chưa được củng cố tương xứng. Sự phát triển nhanh của Internet đã tạo ra kỳ vọng lớn về khả năng tái cấu trúc các mô hình kinh doanh truyền thống, qua đó thu hút dòng vốn quy mô lớn vào các doanh nghiệp công nghệ mới nổi.

Trong giai đoạn bong bóng hình thành, nhiều doanh nghiệp dù chưa tạo ra lợi nhuận và chưa chứng minh được khả năng tạo dòng tiền bền vững nhưng vẫn được chấp thuận niêm yết. Hoạt động định giá trên thị trường dịch chuyển từ các chỉ tiêu tài chính cốt lõi sang những thước đo mang tính kỳ vọng như tốc độ tăng trưởng người dùng và khả năng mở rộng thị phần. Giá cổ phiếu vì vậy được đẩy lên cao dựa chủ yếu trên giả định về tăng trưởng trong tương lai, thay vì hiệu quả tài chính hiện hữu.

Hệ quả của sự lệch pha này trở nên rõ nét khi kỳ vọng không còn được duy trì. Thị trường chứng khoán Mỹ bước vào giai đoạn điều chỉnh sâu, chỉ số Nasdaq sụt giảm mạnh trong thời gian ngắn, cuốn theo giá trị vốn hóa của hàng loạt doanh nghiệp công nghệ. Nhiều công ty không đủ năng lực tài chính buộc phải phá sản hoặc bị thâu tóm, trong khi nhà đầu tư chịu thiệt hại đáng kể về tài sản.